Главная   ֍   Творчество   ֍   Библиография   ֍   Фотоальбом   ֍   Избранное   ֍   Поэты Цада   ֍   Контакты
             


1991-1917

ДИР ГIУМРУ(ПОЭМА)

 МИСКИНАБ РУКЪ

 

Дун мискинаб рукъалъул,

Бакъараб хъизаналъул,

Рукъалда къоно барав,

Къо бухIарав инсул вас.

 

ГIумруялъ юргъан щвечIев,

Гъоркьан горде бихьичIев,

Хьимал босада хварав

Юсупил МухIамил вас.

 

Дун вачIарав ЦIадасан,

ЦIорораб къавудасан,

Хундерил районалде

Данде къараб росулъан;

 

Дагъистан областалъул,

Аваристан мацIалъул

БецIлъиялда мал бараб

ЦIияб СССРалъул.

 

Дун къватIиве лъугьараб

Къо-моцI лъазе кIоларо,

Къоло цойилъ лъабго сон

КьабгIараб гIумру ккола.

 

Гьел къоязда гьоркьосан

Къого сон нахъе босун

 

ХутIарал пачаясул

Пачалихъалда ана.

 

Гьанже, анкьго соналде

Дун вахаравго, эмен

Ахир гьечIеб рокъове,

КъолъикI гьабун, гочана.

 

Квер чIвазе чи тIагIарай,

Чорхол гIамал хисарай,

Херай эбелалъулги

Ургъел тIаде бегана.

 

Эмен хведал хутIарав

ТIагъур лъурав чи нижер

Анлъго ясалда гьоркьов

Цого-цо дун хутIана.

 

Рузица бусен лъураб,

Мискинлъиялъ къвал бараб,

Бесдалазул цIураб рукъ

Къайимасухъе ккана.

 

 

ЦIАЛИЗЕ КЬЕЙ

 

Цинги инсул вацгIалас

АнцIго сон тIубарав чи

АскIоб бугеб росулъе

ГIараб цIализе кьуна.

 

Цебеккун, гьанже гIадин,

Мискинзабазул лъимал

 

Лъай босизе ахIулел

Школалги рукIинчIо.

 

Жиндирго чвантинисан

Чадиде хIалкIвечIесе

ХIукуматалъ гьарулел

Кумакалги рукIинчIо.

 

РукIа-рахъин, хъвай-цIали

ЦIакъ хашаб, нахъе ккараб,

Культурияб рахъалде

Данде чIараб букIана.

 

Щибниги палан гьечIеб,

Параграммалда хъвачIеб,

Хассал калассал гьечIеб

Гьагаб цIали букIана.

 

Мажгитахъ къайиги чIван,

Къойил цо-цо дарсги кьун,

Къадизабаца лъураб

Лъай гьечIеб нух букIана.

 

Нахуда цIаги бакун,

ЦIахдада накуги чIван,

Накку хъирщун, квен гьабун,

Квешаб яшав букIана.

 

Щибаб рукъалъул рагьтIе,

Рузман къо алхинчIого,

Гъажалда хулжалги ран,

Ханжу гьарун унаан.

 

 

Гьеб гIечIелъуй бацIцIине

МоцIидасан бахъулеб

Напакъадул къолоца

Къоял нухда лъолаан.

 

КъучIбухъе ханжуги бан,

ХинкIазда гIужалги ран,

ГIункIкIазулгун дандбараб

БетIербахъи букIана.

 

Ражи-пералде гIунтIун,

ГIадамаз кумакги кьун,

Кинабго гьабулеб жо

Гьардухъанлъи букIана.

 

Гьеб хашаб гIумруялда

ГIелму цIалулев абун,

АнцIидасан цIикIкIарал

Сонал нухда тIамуна.

 

Гьезда жаниб цо лъагIел,

ГIолохъабигун  лъугьун

Лъебелазул рохьоса

ЦIул тIамулаго ана.

 

Цоги соналъ хIалтIизе

Горозниялде арав.

Гьениб ккараб бакъуца

Ункъго соналъ унтана.

 

Заман цIикIкIун аниги,

ЦIалараб жо дагьлъана

ЦIиюрзабазул мухъилъ

Хъулухъалда хIалтIана.

Цо-цо намус бичарал

Чарал дибирзабаца,

Чи вихьун дарсалги кьун,

Дун гьоркьов виччалаан.

 

Амма жидей хIалтIизе

ХIажалъи ккараб мехалъ,

ХIамзатил цIаралдасан

Байбихьи гьабулаан.

 

ХIукуматалъул рахъалъ

Хъулухъалда хурхараб

Хъвай-хъвагIаялъул хIалтIи

Дида тIадкъан толаан.

 

Гьединал гIузрабазда

ГIемер къоял раниги,

Ахир кодобе щвараб

Канлъи-лъайго лъугьинчIо.

 

 

ЦIАЛИГИ РЕХУН ТУН,

РУКЪАЛДЕ ВУССИН

 

Сапаралъ арав эмен

Нахъвуссине кватIидал.

Гьесул хабар цIехезе

Хадуй эбелги ана.

 

Хун щиб, ригьнаде ун щиб

Анлъайго яцги тIагIун,

ТIасан гъеду боржараб

Ялгъузаб ригь хутIана.

 

Ракул къандалъо чIвачIеб,

ЧIунтараб хур-хералъул

Хъварал гIарзал рачIана

ГIуцIизе вачIайилан.

 

Жаниб хIайван къачIого,

Къого сон нухда лъураб,

Хашаб яшав ахIтIана

ХIалтIизе лъугьайилан.

 

ГIелбащадазул лъудби

Лъималги килщида ран,

Лъади гьечIев дир бицун,

Цоцада тенколаан.

 

Цадахъ цIалулел рукIун

Рукъалде руссанщиназ,

Мун кватIулев вугилан,

Вигаворал кьолаан.

 

Дунги магIишаталде

Кьал ахIарав вукIинчIо,

КьечIеб талихI босизе

Рес гьечIого хутIана.

 

Хъизангун данделъизе

ЛъикI гуриланги течIо,

Лъабго-ункъго бакIалъа

НахъчIвайдал чIезе ккана.

 

Рукъалъул къварилъиги

Къалазул кIодолъиги

КIиябго гIилладе ккун

ГIолил ясалги чIана.

ГIарабият лъалезе

Лъудби камулароан,

КучIдул гьариялъ дида

ЧIегIераб дангъва чIвана.

 

Ахир гIолохъабаца

ЛъабгIин тIолеб мехалда

ТIоцебе цIар бахъарай

Хъандулай данде чIвана.

 

Хун букIараб магIишат

Яшавалде ккезегIан,

КIиго бетIерги ургъун,

Ункъабго квер хIалтIана.

 

Рукъалда нуцIаги гъун,

Гъалду нахъе рехана,

ХъахIмиккиялъ рагъида

Рузил бусен хисана.

 

Росдал цIаракиялда

ЦIияб номерги босун,

ЗахIматхалкъалда гьоркьов

Векьарухъанлъун чIана.

 

 

ДИБИРЛЪИ

 

Гьеб заманалда дица

Дибирлъиги гьабуна

Гьарун чагIи рачIиндал

НахъчIвазе захIмалъана

 

 

Ва амма дир дибирлъи

Лъилго захIмат кунареб,

Керестияназдехун

Хурхен бугеб букIана.

 

Халкъалъе къваригIунел

Къануниял ишазе

Къалмил махщалидасан

Щвараб хъулухъ гьабуна.

 

Росулъ гIолохъабазул

ГIаммал данделъабазда

Дун гьоркьоса камураб

Кампания букIинчIо.

 

Кумакалде хIажатаз

ХIалтIул гваял ралелъул,

Гурун гъажабигун дун

Гъорлъа камун хутIичIо.

 

Кинниги гьариялъе

Жаваб гьаби гурони,

Жиндасан хъазан гьечIеб

Хъулухъ цоги гьабичIо.

 

Бахъулеб харжалдаса

Хайир цIикIкIун кьолареб,

ХъачIал хурзал рекьиялъ

Кьолеб пайда букIинчIо.

 

Дибирлъун вугеб соналъ,

Цадахъ гIеллъиги гьабун,

ЦIигьулдерил мегъ дица

Месед гIадин цIунана.

Цоги нухалъ рохьдода

Вехь тезе данделъидал,

Дица гьелъухъ дибирлъи

Хисун кьолеб букIана.

 

ГIурччинаб халгIат ретIун,

Халкъалъе гудур  гъечIо;

Ххамил рачелги борчун,

Чохьой лагълъи гьабичIо.

 

Гьаркьица мегежги ххан,

Мискинзаби гуккичIо,

Сабаб-гьайиркаги хъван,

Гьезухъа жо босичIо.

 

Бошал харбалги рицун,

Халкъ махсароде кквечIо;

Хваразул ирсги бикьун,

Бесдалазул мал квинчIо.

 

Маллазабазул нухтIа

Халат гьабун чухъагун,

Хулеб-ччулеб жоялъе

Чагъана хъвазе лъачIо.

 

Гьезул гIамалги куцан,

Килщида чIумалги ран,

КвенчIелде жо реххулеб

Хабар бицун кIалъачIо.

 

Аллагьасул ццин бахъун,

Бакъ-моцI кколеблъи «лъалел»

Лъелал гIалимзабазул

ГIелмуялде ваккичIо.

Кварида гарцIалги ран,

ЦIалулел рагIабаца,

ГIалхуда боцIи чIвалеб

БацIил кIалги букIинчIо.

 

БецIал жамагIатазде

Жундул риччангутIизе,

Росу сверун хвалченгун

Чол тIомги бехъерхъичIо.

 

ТIабигIияб унтиялъ

ГIадамал хъамулелъул,

ГIеркъилъ каратIги бахъун,

«Кумак» гьабизе кIвечIо.

 

Квешго гьел гъурулелъул,

Гъадрида жанибги тIун,

ТIаде дугIаги цIалун,

ЦIилцIица лъимги щвачIо.

 

ЩагIил хъубиги гъурун,

Хъварал накъищаздалъун

Бакъул бухIи гьукъизе

КъагIидаги рекъечIо.

 

КъехIаца ккураб хIамил

ХIараги туртида лъун,

Тиризе гьабулезул

Гьалмагълъунги вукIинчIо.

 

Гьорол, цIорол балагьал

Магъдаса нахъе чIвазе

ЧIегIераб жо сверулел

Супизабалъги чIечIо.

ЦIогьор, тIабакI сверани,

ТIатунев чи вугилан,

Гьелда божун боцIуде

НуцIа къачIого течIо.

 

Гьединал пикрабаца

Макруялъул кIичIги гъун,

Мискинзаби хIулулеб

ХIалтIуда данде чIана.

 

Маллазаби какана,

Кулакзаби кьабгIана,

Кьолболъ хIапара бараб

ХIукумат къватIиб чIвана.

 

ХIайваназул мацIаллда

ЦIаларал дир асараз

Басриял гIадатазде

ГIемераб жо хьвагIана.

 

Босе дир «АхIуд рахъин»,

АхIе «Ашбазалъул кечI»,

Кинаб содержание

Дуца босулебали.

 

ЦIале, гьалмагъ, «ГIакдал кечI»,

«ГIанхвараги дибирги»,

Дурго пикруялдасан

Кинан бичIчIулебали.

 

  

ИНКЪИЛАБ

 

Халатаб заманаялъ

Зулмуялда хIалтIараб

ХIукуматалъул ботIролъ

ТIурараб унти ккана.

 

Батраказул гIетI кванан

ГIинда тIатIи хурхарал

Ханзабазул ургьисан

Ургъалил цIа пирхана.

 

Ханлъи-лагълъиялдалъун

ЛъалкIахараб пачалихъ,

Жаниб гьуриги бахъун,

Гьаргьадизе рекIана.

 

БакI-бакIалде данделъун,

Доре-гьанире гьулчун,

Гьалагаб ралъад гIадин,

ГIадамалги лъугьана.

 

Къоабилеб векалъул

АнцIила анкьабилелъ

Октябрь байрамалъул

Байрахъал рорхун ана.

 

Гьел къоязда Дагъистан,

Гъоркьа хIубалги рорчIун,

ЧIарав бетIер гьечIого

Гьаргьадилеб букIана.

 

Гьодорал мацIаздалъун

БецIаб халкъги хадуб цIан,

Ханлъи къваригIанщиназ

Къеркьезе байбихьана.

 

Жиндирго рахъги цIунун,

Хъалаялда мугъги чIван,

Рагъул къуватги цIунун,

ГIалихановги чIана.

 

ГIандадерил ралъдахъе

Данде гъураб руккелалъ

Тарав имам живилан

Нажмудинги лъугьана.

 

Гьагал муридзабазул

Боялги рачун арав

УзунхIажи щайихас

Хасавюртги бухIана.

 

Ханзабигун бегзабаз,

БакI-бакIалдасан речIчIун,

БецIал магIарулазда

БагIараб цIа бакана.

 

Балшевиказул хIалтIи

Хун бугилан абун,

Халкъ цоцазде гьусизе

КIвараб жигар бахъана.

 

Цин Анжи босичIого,

СанагIат ккеларилан,

Сардида тIадеги гъун,

Гъура-чункун рехана.

 

 

Месед-гIарац, гIи-боцIи,

ГIурхъи гьечIел хъутаби,

ГIаламалда цIаги лъун,

ЦIунизе къасд гьабуна.

 

Чваххун цIадал ихх гIадаб

ГIумру дагьаб къуватугн

Къокъаб заманаялда

Дагъистан турказ ккуна.

 

КIанцIизе бакI тIагIарал

ТIурарал хъазахъаца,

Ханзабигунги цолъун,

Цодагьал къоял рана.

 

Гьакълил кампаниялда

Коньякалъул лълъар гIадин,

Лъабго батIияб квералъ

ВатIан кодой босана.

 

Ахиралда туркаца

Тайбаш мегIер бахъана,

Хъазахъазул аскарал

Инжит гьарун гъурана.

 

Туркал нахъе хъамана

ХъахIазул кутак хвана,

Карасний партизаназ

МахIачхъала босана.

 

Гьеб харбихъе Хъайитмаз

ХъахIаб чоде вахана,

Хъалаялде нуцIа къан,

ЦIунтIе валагьун ана.

Нажмудин имамасги

Сардида нух босана,

Халкъалъул ничги баччун,

Мича-хичалълъ вахчана.

 

Чахьал рицатаб агьлу

Мохъ-мохъалъ риххун ана,

Ханзабазул бихьинал

Рохьазде ралагьана.

 

Балагьазулъ лъедолел

Лъабго-ункъо сон бана,

Цинги гьелдаса хадуб

Дагъистан роцIун ана.

 

БецIал рагъал ссун ккана,

Сверухъан кIкIуй тIагIана.

Нажмудинил боязул

Зурмил гьаракь къотIана.

 

Гьел соназда жанив дун

СвинчIого хъвадарана,

Хунзахъ партизаналгун

ГIахьаллъи гьабун чIана.

 

Цинги гьелдаса хадуб

Хизроевас вачун дун

Дагъистан центералде,

Темирхан-Шурай ана.

 

«БагIарал мугIрул» абун,

Болшевиказ биччалеб

МагIарул газеталда

Редакторлъун хIалтIана.

Гьалмагъ Хизроевги хун,

Хунзахъе нахъ вуссана;

Халкъалъ разилъун вищун,

ШаргIсудалде лъугьана.

 

Нарсудалъ шаргIсуд хисун,

Халкъалъеги къабуллъун,

Къоло щуабилелъ дун

Исполкомалде ккана.

 

Цинги лъагIалидасан

Союзалде лъугьана,

Социализмаялъул

Мурад цIунун хьвадана.

 

БецIал мискинзабазе

КIвараб кумак гьабуна,

Керестияназдехун

Хурхен гьабун хIалтIана.

 

ХIалкIвараб къадаралда,

Къалам гIодоб лъечIого,

Лъебералда ункъилъе

ЛъугьинегIан хутIана.

 

 

СОВЕТ ХIУКУМАТАЛЪ
ГЬАБУРАБ ХIУРМАТ

 

Гьанже дун лъебералда

Ункъабилеб соналда

Дагъистан центералде

Телеграммалъ ахIана.

 

ГIаммаб вечер гьабуна,

Перемия баркана,

КучIдузул тIоцебесеб

ТIехь къватIибе биччана.

 

Дир къалмил асаразе

Къимат борхатаб кьуна,

Халкъалъул поэтилан

Гьайбатаб тIокIцIар кьуна.

 

Рокьул кучIдул гьаризе

ПасахIаталъул байрахъ

ХъахIабросулъа МахIмуд

ХвезегIан гьес босана.

 

Росасул лъади йокьун,

Кьалда гIумруги тIамун,

ГIищкъуялъ къвал жемарав

Къайсил гьалмагъ вукIана.

 

Амма  МахIмудил вачIин

ЧIанкIал нухдасан ккана,

Заманаялъ гьесдасан

Пайда босун хIалтIана.

 

Ахир кинавго чияс

Килищ гьесде битIана.

КочIохъабаз мутIигIлъун

ГIащикъилан цIар тана.

 

Дирни къалмил ракIалъе

Рокьиго къабуллъичIо,

Кьурун буссун халкъалъе

Хъулухъалде лъугьана.

Хасал кочIохъабазул

Мисал босун хIалтIичIо,

Басриял гIадаталгун

Гара-чIварун хутIана.

 

ГIосода рас баккараб

Басрияб тIамуралда

ТIарамагъада дица

Лъабабизе чIва бана.

 

Лълъарал рогIел тIагIараб

ГIумруялъул бакъназде

Ункъо-щуго батIияб

Тайпа цIикIкIинабуна.

 

ГьитIинго дир кочIоде,

Кисан щвараб жояли,

Бицинего лъалареб

Цо гьуинлъи букIана.

 

Гьудул-гьалмагълъиялде

БитIулеб кагъаталда

Кепал рагIабаздалъун

Назму хъвалеб букIана.

 

ТIоцебе дир къаламалъ

КъватIиб биччараб шигIру

Къед цояв гьалмагъасул

Гьве хведал хъвараб ккана.

 

Гьелдалъун ццин босизе,

Цоги гIиллаги бачун,

Чанго нухалъ судалда

Цеве чIезе гьавуна.

Гьеб сон лъазе бокьани,

Микьил, ичIил цифра лъун,

Цебе-нахъа хъвай цойил,

Цинги битIун бачIуна.

 

КIиабизе иргаялъ

Ашбазалде кIалъана,

Элъул щибаб хасият

Халкъалда цебе лъуна.

 

Хважайинас жинцаго

Ужра кьун гьабуниги,

Гьеб цIалидал бадиса

ЦIа пирхизе лъугьана.

 

КъватIибе бахъичIони

ХъахIаб чу кьелин абун,

Кьоло-гъолон, квелъги бан,

Квер босун цебе гъуна.

 

Ца таралъ мегIер толеб

ГIадат бугелъул нилъер,

ГIемер мех бахъилалде

Рахъ-рахъалъ щущан ана.

 

Гьеб заманаялъ дица

Цо чанго тема босун,

Таманал кучIдул гьарун,

Гьалмагъзабахъе кьуна.

 

Хварал хIайванал рехсон,

Халкъалъе мисал босун

Сатириял асарал

Авлахъалде риччана.

Амма писателасда

Бадиб гьури букIана,

Мавлид-туркиялъ кванан

КочIол къимат букIинчIо.

 

Октябрь инкъилабалъ

Къоязда нур базегIан,

Къалмил асараздаса

Басрияб жо букIинчIо.

 

Инкъилаб ккаралдаса

Къимат бергьараб кьуна,

Къалмил мацIалда тIогьиб

ТIинчIнайил гьоцIо хъвана.

 

ЦIияб гIумру баркарал

КучIдул хъвазе лъугьана,

Лъабго-ункъо батIияб

ТIехь къватIибе биччана.

 

Жакъа, гьаб лъебералда

ИчIабилеб соналъул

СентябиралделъагIан

ТаржамахIал лъугIана.

 

 

ВАТIАНИЯБ РАГЪУЛ ЗАМАНАЛДА

 

РоцIун цIилъун бачIунеб

БахIараб улкаялда

БухIараб терет бана

Тушманаб фашизмаялъ.

 

 

Гьайбатаб ВатIаналде

Балъго тIадеги кIанцIун,

ТIухьидул хъал гьабуна

Хъурумсахъ Гитлерица.

 

Лениница хIинкъарал

Къояздасан рикIкIараб

КIикъоялда хадусеб

Соналъ рагъ багъарана.

 

Балагь тIаде щунилан

ТIуркIи гьечIев багьадур

Гьалмагъ Исталинида

Сверухъ гъункун рагъана.

 

Яргъил къуват бергьарав

Тушман данде чIваниги,

Тадбир гIурал аскараз

ВатIан щулаго ккуна.

 

Шавкат кутакаб рагъалъ

КигIан зарар кьуниги,

ЗахIматчихалкъалъ намус

Ясбер гIадин цIунана.

 

ЦIидалъго бубудилев

ВукIарав Гитлерица

Ахир лал бокъиналде

МацI къватIибе рехана.

 

Къокъидго цере гъункун

Гьури-мучгунги рачIун,

НахъруссутIа немцазе

ЗахIматб сапар ккана.

Инсап гьечIел фашистал

Халкъалъе басралъана,

Хиянатав Гитлерил

Гарбил щукIдул далана.

 

ГурхIел гьечIел бандазда

Бадиб гьури багъана,

Гьагал немцазул чIухIи

ЧIалу бекун гъоркь ккана.

 

Гитлерил азбаралде

Рузил рагIад сверана,
Гьесул торгIо кколезул

Кавудахъ мичI бижана.

 

Бергьенлъиялъул байрахъ

Ругьуналъуб хутIана,

Хиянат гьабуразул

Гьундухъе гIазу бана.

 

Гьел кутакал рагъазде

Каву рагьаралдса

КучIдул гьаризе дица

ЦIидасан байбихьана.

 

ВатIан эркен гьабизе

Улкаялда ахIи бан,

Ункъо-щуго батIияб

ТIехь къватIибе биччана.

 

Бищун хIукуматалде

ХIал батарал къоязда

Метер букIине бугеб

Бергьенлъи баркун хъвана.

 

 

Хиянаталда цадахъ

ТалихI букIунареблъи

РекIел щаклъи къотIизе,

КъватIиб загьир гьабуна.

 

Дир захIмат хIукуматалъ

Кутакалда беццана,

ЗагIипаб къаламалъе

Къимат бергьараб кьуна.

 

Дир рукIа-рахъиналъе

ЛъикIаб кумак гьабуна,

Каранда хIурмат тIокIал

Шапакъатал рукъана.

 

Гьай баркала, баркала,

Нижер эбелаб ВатIан, –

Дур тIохде вахун тушман

Вохун нахъе вуссинчIо.

 

(1939–1945).

 

МУТАГIИЛЗАБАЗ – ГIУХЬБУЗДЕ

 

ГIенеккея, хъахIмаккал,

Хъвараб кагъат цIализин,

ЦIалунчияс абураб

Уяб гурищ букIунеб?

 

РагIуларищ, гIадамал,

ГIухьбузул гара-чIвари,—

Гарбал рицаталилан

Рец-бакъалда рагIула.

 

Ясал, нужеда лъалел

ХьвацIихьитазул   харбал –

Хваралъ рукIарал гIухьби

ГIадамалъе рахъиндал.

 

МутагIилзаби какун

КечI гьабураб гIечIого,

ГIолил ясал щвелилан

Щурщудилел рагIула.

 

Гьаха, берцинал ясал,

Нужедаго гьикъизин,

Вехьас квер бегьарай щий,

Керен къан, къвал барай щий?

 

ПиштIани рортулилан

Ясазда бугьтан лъезе,

Ясал, ясал абизе,

Ясал эзда щиб лъалеб?

 

 

Ругел цIакъал жалилан

ЦIекIал харбал рицине,

«Керен, керен» абизе,

Керен эзда щиб лъалеб?

 

Миккил кандак гIадинаб

ЛахIчIегIераб гарбида

ЧIегIерчараб гважуца

Жемани гIоларищ къвал?

 

Чан гIиял вехьдай вугев

ГIиял бокьов кьижулев,

Макьилъ тIамун гурони,

ТIокIай жо данде чIвачIев?

 

Чан гIоркьилавдай вугев

Вехьасул боснов вегун,

Вехьасул анищалда

Габур сверун къвалги бан?

 

Вехьас чIужу ячуна

Росолъ бищун берцинай –

ЦIакъ гIадалал жал руго

ГIухьбузе унел ясал.

 

Уха, гIухьби лъикIал жал,

Лъицагоги реццулел,

Бакъда цо гIуж бихьани

Хьонда чIун хIацIадулел;

 

Хъат цIун тамахьо кьуни,

Йокьинай кIочон толел,

ХIотIоч хъалиян кьуни,

Хъаталги чIван кьурдулел.

 

 

 ГIИСИНИЛ ГЬВЕЛ КЕЧI 

Къасда мажгиталъув вегун вукIадго,

Цо цIакъ рокьуларел макьай рихьана.

Радал тIаде вахъун, тIохил рагIалда,

ТIимугъги гъоркь тIамун, вегун вукIана.

Мун капурго хваяб кеторузалъул

Кидаго гьаричIел гьаркьал рагIана.

Пири речIчIун чIваяб чарчураб гъеду

Педрул тIалаяда тIад чIун бихьана.

Чи хведал кIутIулел кIудиял цIурмал,

Цо салдатги вахун, рухулел руго.

Рохалие пулеб музикаялъул

Гьаб жакъаги сонги сасго рагIичIо.

 

ГIодой тIимугъ рехун, тIаде вахъана,

Хъалаялде къачIан къватIив лъугьана.

Нухда данде чIвана Хунзахъа Шайих,

Щибго цIар бахъичIо салам кьуниги.

Цо лъабго яс ккана гьабихъе унел,

Эзги нилъедехун калам гьабичIо.

Гьал капурзабазул кашишин абун,

КатIариги гIебав гIадан ватана.

ГIунтIун тIилгун индал аскIоса гIодой,

«Дун лъачIеб куц буго», берго тIамичIо.

ТIолго капурзаби килисаялда,

Кашиш цеве тIамун сверулел руго.

СагIадугин ГIисин, Залмул МухIама,

ХIажиявгун Педру данделъун руго.

Пихъ баччулел чагIи, гIадан течIого,

ГIодобе гьебги бан, гьалгъан чIун руго.

Гьезул нусил бетIер БартимухIама,

Минатахъ гIечги бан, хаган ккун вуго.

Халитил ХIажияв, ХIажиясулав,

Сулеймангун Дибир терелел руго.

Тату хварав чияс гьезда гьикъана,

Гьаб халкъалде щвараб къварилъи щибан.

Нилъерго ХIажияс жаваб гьабуна,

Жаниб ракI бахъараб сапар бицана:

Росого, гьвеги хун, пашман рукIаго,

Гьабзазул ханила хабалъ букъараб.

МахсутIил хIамихъго хIайран вукIарав,

ГIисинил гьвейила гьанжеги чIвараб.

 

Вай, гьадигIан хекко Гороч хвеларо,

Гвангвара хъарсулеб хъощниб батила.

Хъаравулалъ дунял тезе рес гьечIо.

Росабалъ батила тира-сверулеб.

Саяхъаб гьве гурищ Гороч букIараб,

Гужбузул махIалда хадуб батила.

Хасел бачIиналде гъоркь ккун букIине

БетIербахъиялъухъ бахъун батила.

Хъирисни букIараб дир пакъиралда,

Гьелъий дару босизе араб лъаларо,

Ялъуни тIад чIарал тIутIазул гучалъ

ТIаде борхизего кIун батиларо.

Дунял квачалалде, гIазу балалде

ГIунхрутIе инеги нух буго элъий.

Нилъерго Кинхвалгун  хабар-кIалалда

Гиничукь батизе бегьуларищ эб.

Огь, дур лъади хваяб хасият берцин,

Холеб жойин абун ракIалде ккечIо.

Жиндир рагIиялъул игIтибар бугев

БартимухIамица мухIкан гьабуна.

Валагь, гьереси щай, гьеб мехацани

Бакьулъа дир гьодил гьаркьал рахъана.

Педрул тукада цей кверкьей бихьидал,

Бекараб мугъалда михир бачана.

Унге эбелхвадан хадуй ахIтIелей

Эбел тун йикIундай, дир нух битIичIеб?

Дур чахъай тIагIаяв тIом квешав Шайих

ДандечIван ватила дир талихI къараб.

Огь дур чехь чураяб чаргъедоялда

Щаклъунго вукIана, кIусун бихьидал.

КIиябго бер бахъун хъатиниб ккаяб

Кеторузил гьаркьал рокьун рукIинчIо.

 

Кверкьовуде вортун, патихIа рехун,

Гъезул кверал росун зигара бана.

РакI бекун гIодилев ГIисинги вуго,

ГIодовеги къулун къел ракьанда чIун.

ЧIезе кIоларого,  Педруги вуго,

Гьанже гIадаб балагь бачIинчIин абун.

Нилъерго Василий, сабру тIагIиналъ,

«Сабак издох!» – илан ахIтIелев  вуго.

ХIал хисун СагIаду гIодов ккун вуго,

ГIакълу-лъаялдего вачIунарого.

Босе гьанже, ГIисин, гIелищ, Василий,

Сси хварабин нужер ижараялъул.

Угьде, ШайихгIали, гIоде, ХIажияв,

ГIодой базе кканин нужер хелепа.

Хьиндахъа, Гьидалъа гьардухъабазда,

Гьанже ургъел гьечIин, рачIаян абе.

ИяхI гьечIеб къукъа, къадараб уммат,

Ургъел тIаса анин, а базаралде.

Дунни вахъинаро Хъаладухъего

Хъаравул тIад чIолел  тIохал рихьизе.

ТIокIав базаралде Лабазан аги,

«Аргъутица» тарал тукай сверизе.

 

Исана зобги щун, хурзалги хванин,

Хаду-цебе жого щибдай букIина.

Чачаналде ине нухги къотIанин,

Къулгьу-алхIамгIаги киндай гьабила.

ГьечIев Хиристапур хъаладухъ гьанже,

Хабада вукIине щивдай вачина?

ВачIунарев Щамат Щураса рокъой,

Радал-бакъанида къулгьу гьабизе.

 

Гьав дур инсухъа чи ВасилийгIаги

Вахъунарев щайдай дият бахъизе?

Варисилан вугев СагIадугIаги

ГIарзалде унарев инараласде?

РачIчIалда рукьби ран, гьеб биччанилан,

Ченгелицани дун чIвазе вахъанин,

ЧIум гIадин кIиборлъун мун рехханиги,

Хадусан кIалъалев гIаданго гьечIо.

Гьеб дур рухIалдаса садакъа кьезе

Соняниги йикIин кIудаб цIоб буго,

Цо-цониги дуде сарин бахъизе

Суланиги бичас чIаго хутIаги.

Дур гьаракь рагIани версталъ тIурулел

Гьабзазул къавм буго къватIал сверулеб.

Цо мун гъулгъудани, гъорлъго тIерхьунеб

Гъванил уммат буго базар тирулеб.

Мун чIаго букIаго къватIиб бахъинчIеб

Мусал гьвецин буго гьанже женжелеб.

Жидее бокьухъе тулпарги къанщун,

Тимопил гьабзазул гьанже чIухIун тей.

 

ЧIунтун буго хъала, хун буго хIалтIи,

ХIал кIоларищ, Гороч, тIаде борхизе?!

Биххун бугин низам базар-къватIалъул,

Къанал нахъе разе хъат рекIунарищ?!

Росулел шагьай тун, щолеб хайир тун,

Нижехъа Атанас ун вуго "домой".

Бичулеб ххам-кIач тун, ххалеб мегеж тун,

Мусалгин Сарайил сас къотIун буго.

ЦIалеб папирос тун, тукаби рахан,

Тимопилни гьанже пайда щиб бицун!

Гьарулел тIаргъал тун, тахтай гIодор ран,

ГIантлъун вугин Исуп, асда щибулеб?!

РекIкIулел гьецIай тун, гьабулеб къед тун,

Пакъир Мамад-Хули холевго вуго.

Гъумекиса ГIали, гIертIал жалго тун,

ГIодоб рачги речIчIун, чIун гурищ вугев!

Чаландарги гурищ гьедун рагIулев,

ГIарцул къайи тIокIаб гьабиларилан!

Гьелъухъ чIегIер бачIев чи хутIун гьечIо,

Хадуб ракI бахъичIев гIадан тун гьечIо.

ГIисинийяли мун хIарам букIараб,

ХIалалаб, бацIцIадаб рокъобго гIураб.

ХIурмат гьабичIо дур Педрул къукъаялъ,

Гьанже хадур угьдун пайда щиб бугеб?

Цо-цо чи вахъуна хераб гьвейилан,

Гьединал бугьтанал лъезе бегьилищ?

Жегиги бох босун кIущизе гIечIеб

ГIамал берциниде бицунеб рагIи!

Дунял бижилалде цебесеб соналъ

ЦохIожо лъагIараб таращ букIараб,

ТIупан тIолеб мехалъ НухIил гамиде

МухIумил гважигун цадахъ бахараб.

 

Багъизе гьабизе гьве-жо бачIани,

Чахьалда лъолаан эмехвадица.

Хъумур-цIогьорасул махI чIвараб мехалъ,

ЧIор гIадин унаан эбелхвад тIурун.

ТIолго гьабзазулго пачайин абун,

БакIвалай квине кьун, хьихьун букIана.

Багъун бергьиналъул пирказги бахъун,

Паракъат къавутIа бегун букIана.

КигIанго дидаго хадулъаниги,

Хваги-агийилан абизе кIвечIо.

Хер бичизе арай эбел ккуниги,

Квеш букIине рагIи абун букIинчIо.

КIиго гулла тIамун туманкI речIчIизе,

Тушманищ букIараб мунго ГIисинил?

ГIасияб кьурулъан гъоркье реххизе,

ЦIияб буюрухъдай бахъун букIараб?

ГIисинил квердасан киса мун холеб,

Халкъ букIун батила дуде тIаделъун.

ТIухьидул гуллие мун чучиларо, –

Чанги чи вукIана мун бокьуларев.

Борхатаб кьурулъан реххулеб мехалъ,

Хапун кквезе анищ квасул цIураб рачI!

КIиябго бохги ккун бехъерхъулелъул,

Аман, ГIисинида гIадалъ жо базе!

БачIараб зарарго бицинароан,

Цо бер чIвазегIаги бихьарабани!

Аб хIалалда дир ракI бакъвалароан,

БукъилалдегIаги щун таравани!

 

Нилъерго кавудай кIамуриялъе

КIал босизейилан ургъун вукIана.

КIигогIун гьоцIалъес гьарун букIана,

ПастIабазухъ базе бетIер босеян.

Беразда рекIараб хIебецI бичани,

Бищунго гьеб лъикIан пурцал седезе.

Гьакал къачIалелъул ражихабазе

Хвах босулел чагIи чанги рукIана.

КIуяде битIанн, дабагъ лъугьине,

Дагьалдасан, гъурущ цIакихъ букIана.

Цо муъминчиясул чIумалъ рекъелел,

ЧIахIиял, берцинал цаби рукIана.

Цо мискинчиясул хIалухъин базе

ХIат гъечIого цIакъал къалал рукIана.

 

1892

 

КИНХВАЛ ХIАМА 

Жеги ГIисинил гьвел кверкьей биххичIо,

Кинхвал хIамил хабар тIаде гIунтIана.

ГIундул тIерхьинегIан хIарщулъеги къан,

Хъвезего щвечIого, щапун рагIула.

 

МутагIилзабазул цо гьир тIамизе

Гьабихъе биччачIо, барахщунилан.

Гьанже ЧIандикIкIалахъ, жиб чIунтаялъуб,

ЧIвархьан кIкIабтIилъги къан, къанщун рагIула.

 

Бичун тарабани, щолел кепказул

КигIандай мискинас хIисаб гьабуна.

Гьалун чуриялъул, чIарал сумазул

ЧанцIулдай гъаримас гъастIа бицана.

 

Гьебго кIваричIоан, дун угьдулеб жо –

Дос вехьасе кьурал хьвацIил тIукъбузухъ,

ТIокIаб жо Кинхваца киса бицунеб,

ЦIагIелгIаги щвани жиндирго нахъе!

 

1893

 

АШБАЗАЛДЕ ГЬАБУРАБ

 

Реc рекъарав чияc, къо бихьичIого,

КъваригIанщинаб жо чIезабулеб куц.

Чванта гIарцул цIураз, гIебеде регун,

МагIарда ах гьаби гьанже хIакълъана.

 

Ихтилат-кепалъе гостиницал ран,

Гуч лъазе гьабизе гьанже квер бана.

Кваназе-гьекъезе ашбазал рагьун,

Пул цIикIкIанщиназе цIар къваригIана.

 

Гьаб мискинлъиялда туманкIги речIчIун,

Тукен лъезе хиял, хур-рукъги бичун.

Бечедалщиназул мугъал рекизе,

Кепкал анищ дагьал, ашбаз рагьизе!

 

Унгоха, бахIарзал, хIал хъублъун буго,

ХIажиясул ашбаз бихьаралдаса.

БоцIуда ракI бакъван, вакъвалев вуго,

Гьесул кухниялда кванаралдаса.

 

Бицен рагIун букIун, цо къоялъ щведал,

Щибунниги кIвечIо кIалтIу батизе.

Киназго цIар гьабун, цIакъго беццидал,

Цойги нухалъ арав эб балагьизе.

 

Пуланаб рукъалъул рагьдул кIалтIа чIван,

ЧIахIахатIалъ хъвараб хьарщи батана:

 

"Тафарруж-кепалъе, квана-гьекъезе

Кодоб жо бугев чи жанив лъугьа", – ян.

 

ГIурул гуч букIаго цIул бахъилилан,

ЦIакъго гъираялда жанив кIанцIана.

Жакъа бугинха цо кваналеб къоян,

Къвалакь тIагъурги ккун, тIаде лъугьана.

 

Приказчик-кашавар киналго речIчIун,

Вачун цо ганчIитIа кIусизавуна.

 "Квен-тIех босизегIан сабру гьабе", – ян,

 Падар мацIалъ абун, анин, вац, рортун.

 

ТуригIан цIамгIалаб, цIоро-гьорораб,

ЦIецI гьанал гъорлъ гьечIеб чурпа бачIана.

ЩагIил гьудрухъе тIун, тIад гъудалги лъун,

Гъорлъ чакарго гьечIеб чай цебе лъуна.

 

Цо расги бежичIеб, жаниб ккал чIвараб

ЧIегIераб сухари цебе реххана.

"ЦевегIанги вукIун, кванай, гьудулан",

 ГьетIараб гIоркьалъул гъуд кодой къуна.

 

Огь, чи тIагIаясул чайдул гьуинлъи,

ГьацIулъе тIамураб цIамилан ккола.

Чурпадалъ бугеб гьан гьудул хваясул,

Гьанщал-мущулдерил къулгьудалъ гIадин.

 

ГIали-къебедасдай аб рукь гьабураб,

Къосараб бакI гьечIин гьорол гьабида?

Къелеса ГIалилдай щурмал росарал,

Щибаб гьесул бугин кверзул рагъари?

 

 

Рукъалда бан бугеб къоно бихьулищ,

КъобухIараб буго гьабулеб хIалтIи

Къадада чIван бугеб хIарщухъ балагье,

ХIебдалазул буго рацIцIа-ракъалъи.

 

Гьаб жилла бихьулищ чурпадалъ бугеб,

Чоца гьекъеларо, къечон хваниги.

Чадида бан бугеб хIапара балай,

ХIайваналъ квинаро, чIамун кьуниги.

 

Дица гьаб бакIалда кванаялдаса

Карцалъув тIамиго тIаса бищила.

Чакар-чайги гьекъон, гьаниб къогогIан,

Къудукьго бокьила бидвиххун ккезе.

 

Гьанже ниж рахъине хиял гьабидал,

Хважайин вихьана кIалтIа тирулев.

Нижедехун вуссун калам гьабуна:

"Кинаб сурпа-къайи батараб?" – илан.

 

– "Валлагь, бадиб абун беццулеб гуро,

Бер ккелеб хIал буго", хIалтIухъ балагьун;

Гьудул-гьалмагъасде цIалеб мех гуро,

ЦIамул гуч бугоан чурпаялда гъорлъ.

 

Лъугьи-рихьи ккани камуларев дун,

Кидаго цIечIо чехь, жакъа гIадинан.

Кибниги дун щвечIеб шагьар хутIичIо,

Жеги дур гьаб гIадаб ашбаз бихьичIо.

 

ГIадамазул бацIцIун цIорол букIунин,

ЦIулал бугоан дур истакан-налбек.

Цогидалщиназул чинидаллъидал,

ЩагIил руго гъудрул, гъозул "берцинлъи".

Халкъалъ чурпадалъе гьан буссулелъул,

Гьодал ругоан дур гургинго рехун.

Киназго чайдалъе чакар балелъул,

Керен унтилилан тун буго дуца.

 

ТахитIа гурони гIодор чIечIезе

ЛъикIал тIалай руго тIад рукIине лъун.

Квине ролъ гурони щвечIел васазе

Сухари бан буго, кIал гьикъун, цебе.

 

Инсул садакъаги кьолеб гьечIелъул,

Гьаб квен гIадамазе гIунги тIокI буго.

Васасе ригьин-цIа гьабулев гуро,

Гьалда рекъечIев чи, рокъов ун, кванай".

 

Гьанже дун инилан къасд гьабулаго,

Къан нахъаса ккуна, "кепкал кье!" – йилан.

КъватIибехун гали дица лъолаго,

Лъабгояв речIчIана, "шагьай рахъе!" – ян.

 

Гьагъаб квен-тIехалъухъ кепкал росидал,

Расги букаричIеб бетIер хъасана.

ХъатгIанасеб шагьи чурпадахь индал,

Дирго чехь бихъизе хиял гьабуна.

 

Гьобол-гьудул абун квандеги ахIун,

Кепкал ана росун эливашица.

Гучаб ашбазилан нуцIидаги хъван,

Гъванща чIвана гури гавурас жакъа.

 

– Дуе кьураб шагьи жойилан гуро,

Чадил макъар буго мукъулукъилъ къан.

Чайдахъ арал кепкал кIодолъун гуро,

КIал-мацI буго пулхун пурччил кутакалъ.

ГьедигIан инжитго данде гьабураб

Дунялалъул боцIи бакьанго гуро.

Мискинзаби гуккун, кодобе щвараб

Шагьи-параялда дун урхъуларо.

 

1898

 

ВАСГИ ЯСГИ

 

ВахIай хIалимав аллагь,

Диде тIамураб балагь,

Беразда къучIби рарав

КъватIул тула сабаблъун.

 

Гьарайха, ХIабибуллагь,

ХIакълъун бугеб гIакъуба,

Къалазул хъункIи квешав

Кашишас толарого.

 

Радал лъадай къокъани,

Къойил балагь тIамаяв,

ТIингъилъ жанивги къулун,

КъулгIадухъ чIун ватула.

 

Къалъидал магъилъ ани,

Огь дуй гIумру къокълъаяв,

КъунцIа-кIутIун сипатгун,

Ссанда кIусун вихьула.

 

Кийго ине рес гьечIо,

Росулъ къватIий яхъинчIо,

Рохъдолъа ГIирбангIанги,

ГIабдал цеве камичIо.

 

Кваназе такъва гьечIев,

Такъия берциница

 

Бицунеб гIантаб рагIул

ГIорхъиго букIунаро.

 

ГIабдалилан дунги тун,

Тумазул гьардухъанас

Гьаб бакъул дунялалъул

Дий тIагIам бахъун буго.

 

Валлагь, битIун бицани,

ТIимакIучI вакьан гуро,

ТIерхьун гIарац хъваниги,

ХъаркIас къабуллъиларо.

 

Къварилъи, хIал щвечIого,

Щай гьереси бицинеб,

Гьесул ссун-ссуниялде

Сабру бизе кIвеларо.

 

Роцдаса хIетрас гъинчIеб

Гъосогъадил тIинчI гIадав

ГIабдаласде чунчузе

Чара дир рекъеларо.

 

Чанхъица гьумер кварав

Гьалил пиянгун цадахъ

СагIидиял лугбузе

ГIазаб кьезе кIвеларо.

 

ГIизраил малаикас

ЦIан дир рухI босаниги,

ЦIумахIелкил къвалакь ккун

Къо дица хIехьеларо.

 

 

ХIатIида цIурмалги ран,

ЦIумлъун воржанхъаниги,

Гьев яримангун цадахъ

Цо босной дун чIеларо.

 

– Вай мун чIаго хутIаяй,

ХвезегIан гIумру кьеяй,

ГIантаб хабар бицунге,

Цидулгун гени кунге.

 

РекIел мурад тIубаяй,

Дармидаса йоххаяй,

Дуйго балагь гьабуге,

ГьечIел бугьтанал лъоге.

 

Дие дур хIажат гьечIо,

ХIинкъуге мун дидаса, –

ХIорил къверкъ бихьунилан,

КъвекIаб цIум бортуларин.

 

КъватIий-рокъое яхъа,

Яхчун чIезе ккеларо, –

Гъосогъадий чан гьаби

Лочнол вазипа гурин.

 

Дун гIадинав чиясде

ГIайиб гьабизе ккани,

Мунги гьечIин, гьодори,

ГьедигIанго берцинай.

 

Гьардухъанилан абун,

Дуца инжит гьавизе,

Мун йиго цIакъай купец,

КIаз босизе рес гьечIей.

Дида бугеб хIетрасул

ХIисабал гьаричIого,

Гьеб дурго хвенхидаса

ХунчIрул чурулей йикIа.

 

Чияр ургъел гьабизе

Ирга дуде щвеларин,

Черхалда бараб рукен

Хъасулей йикIа дурго.

 

ХъаркIас къабул гурилан,

Мун гаргадизе ккани,

Дурни щиб гIи-боцIиялъ

ЦIун буго мегIер-гIалах.

 

Диде хьуллъун ятила,

Йихха-йикаяй гьарин,

Гъорлъан канлъи бихьулеб

Калам гьабулей йигей.

 

Кинниги гьаб хIалалда

Дургин рокьи гьабизе

РегIараб хIисаб гьечIин,

ПартIа дида цееса.

 

– Вабабай ле, кьерилал,

КьабгIана дида рузалъ,

Гьуя, гьарай, гьал ясал,

Гьанже къана дир талихI.

 

Огь, цIоройги дир кIал-мацI,

КIвечIин гIенеккун чIезе,

Турун раклъаги керен,

ЛъачIин лъикIлъи хIехьезе.

Дудаса гIемер йоххун,

ГIакълудал асар тIагIун,

ГIантлъун бицараб калам

Квешищ дуда бихьараб?

 

Керен гьаваялъ бухIун,

Гьадинан чара хведал,

Гьабун тараб махсара

Рихине бегьиларо.

 

Дудани гIайиб гуро,

ГIела гьеб бахIарчилъи,

Чидал ясалдаса къей

Рекъараб букIинаро

 

Миноватги дун ккана,

Такъсирги дида чIана,

Дир дуде бугеб гьари,

Гьадин хвезе тогеян.

 

Дида бугеб гIакъуба,

ГIишкъудал бугеб балагь,

Гьедуму бицинчIого,

Чи дида божиларо.

 

Духъ дир гIадинаб рокьи

Ракьалда тIад бегьичIо,

Гьадинаб гIазабалде

ГIадан ккун ватиларо.

 

Асли-ханумида нахъ

Хан Карамил кинигин,

Каранда гебегараб

Буго дир гIищкъу бергьун.

Лайлаян ахIделаго,

МугIрузда гIумру арав

Абул Магьдилги керен

Киса гьадин бухIулеб.

 

– Вай, ракI бухIанин, гьудул,

Пашманлъанин, йокьулей,

ЛъачIин, гIайиб гьабуге,

ГIадаллъун вукIун вугин.

 

Дир абунщиналдаса

«Аставпирулагь, тавбу»,

ТIаса лъугьа, халилат,

ХатIалъун ккун ватанин.

 

Кинниги мун семидал,

ЦIакъго инжит гьавидал,

Дудаса хьулги къотIун,

КIалъараб кIал букIанин.

 

Дуца абурабщинаб

Уяб жойиланги ккун,

Илбисалъул нухалда

Хадув вилълъун ватанин.

 

Вай, мунгун барщунали

Щиб гьабулеб, йокьулей,

Дургин кьал ахIун чIезе

Лъил реc бугеб, меседу?

 

МоцIрол канлъи кIутIидал,

Катан турулеб гIадин,

Дуда бер чIваралдаса

ЧIунтун буго дир керен.

Ралъдал лъим гьалаглъидал,

Гама бегулеб гIадин,

Бег-бегана гьинал ракI,

Гьудул, мун лъаралдаса.

 

Гьадинал гIазабазулъ

ГIадамал бегьиларин,

Бачун бихье цо ратIа,

ТIаса лъугьун, рекъезин.

 

Дур махсара батани,

Дирги гажи гурелъул,

РачIа цо-цо къвал базин,

КъотIи щула гьабизин.

 

– Огь, Бегунил васасде

Балагьеха, дир яцал,

Жиндирго эбелалъул

Ургъалида чIоларев.

 

Вай дихъилан чIечIого,

ЧIужуго щай асие,

Бицанщиналда божун,

Бугеб хьул бихьуларищ?

 

Меседил куркьбалги гъун,

ГIаршалде боржаниги,

Бецрузалъул тIанчIида

ТIавус кквезе кIвеларо.

 

ТIолго ракьалъул кверщел

Кодобе кьун таниги,

Тубайдахъ хъиргъу лъугьун,

Лъидаго бихьиларо.

Пайда гьечIин, гьорогвенд,

Гьабе дуего гIамал,

ГIадалал хабаразул

Хайир дуе ккеларо.

 

Вахъа дуйго жо гьаре,

Гьабе нужерго пиша,

Дуйго щвараб хинкIги кун,

Харил гъонолъ вегун чIа.

 

Дуй гIемераб калам щай,

Щолеб гIатI мукъсанлъизе?

ЧIа дурго къадруялда,

КъвачIил ургъелги гьабун.

 

Гьанже дир ахир-калам

ТIоцебе дуй бицана,

Мунги ахIмакъ гурелъул,

Лъазе ккелеб букIана.

 

ГьедигIан гIантав дуца,

ГIелму киндай цIалараб,

Дун дуе щоларейлъи

Щайдай дуда лъалареб?

 

– Балагье, дихъ рокьи ккун,

Холей йигей гьанже ай,

Ххвелго гьабичIогонищ

ЧIелейилан ятила.

 

Дихъ бегьараб хIасраталъ

ЮхIулей йигей гъарин,

ХIал лъазе толарого,

Танкарал жал рицуней.

Бегунил васин абун,

Дуца инжит гьавизе,

Дур эбелалда бугеб,

Элда камураб жо щиб?

 

Уха, ле, гIайиб гурищ

ГIалимчиясулъуй мун,

ГIеч хисизе хьвадулев

Хьиндаласе гурого.

 

Кисаха мун дий щолей,

Шагьзабазул меседу,

Дурго къадру цIунун чIа,

Къаси лъалин нилъер хIал.

 

ХIелун, еццун бицараб,

Берцин гьабун абураб,

Ургьиб биччалеб гьечIин,

Гьанже балагьила духъ.

 

Бицаралда пашманлъун,

Гьебщиналда ракI бухIун,

Мун угьдизе ккечIони,

Кквела гьаб бер бахъизе.

 

ЛъикI гьелда кIалги гьикъун,

КIанцIун тIаде вахъана,

Хъасулаго гъванщагун,

Мажгиталъуй вуссана.

 

Цо-кIиго хоно бахъун,

Ханжар бакьулъ бухьана,

Лъабго гулла тIамун цIун,

ЦIедехI роцтIа бахъана.

Боголил парз борхана,

Хадуб ратибат бана,

ТIекъал къезе гьареян,

Гьари-дугIа гьабуна.

 

Гьанже балагьилилан,

Гьедун къватIив вахъана,

Къедаса тIаде ххарун,

Азбаралъув лъугьана.

 

Рагьдул кIалтIеги вилълъун,

ЛъикI жанив гIенеккана,

ГIунайзатида аскIов

Инсан гьечIевлъи лъана.

 

НуцIаялда квалана,

Кинго санагIат ккечIо,

Гордоялда къеркьана,

КъагIидаго рекъечIо.

 

Гьанже яхI хварав чияс

Жаниб гьаракь гьабуна,

Кьижун йикIарай йорчIун,

Йихха-чIваркьун лъугьана.

 

– Яхъа, яс, къоно ричIе,
КъваригIел бугин дургун,
Къаси гьаб кигIан хекко
Мунго кьижараяли.

 

Къарал нуцIиги рагьун,

Гьобол жаниве виччай,

Гьале гурищ доб нилъер

Диван гьабулеб сордо.

– Васав, дургин къваригIел
Къадго тIубан букIанин,
Къасдеги сунде гъундай
Хадув вач
Iунев вугев?

 

КъваригIани, ахIизе

ХIохьочил цIар лъалаан,

ХIажат вукIинчIогури,

ВачIарав щиб гьабизе?

 

Вилълъа хекко, хазабе,

Хабар халат гьабуге,

Херав эмен ворчIани,

ЧIвалевин мун, гьве гIадин.

 

ПартIан, дун кьижизе тун,

ТIерхьа дида цевеса,

ТIулил вацазда лъани,

Лъолевин мун ракьалда.

 

– Ясай, гIумру батаяй,

ГIемер инжит гьавуге,

Гьел мацIал чияй рице,

Цин дун жаниве виччай.

 

Малайкзаби сваказе

Калам гьабун пайда щиб? –

Кинго нахъвуссин гьечIеб

Сапарлъидал аб бугеб.

 

ЦIум тIаде къабукъани,

Къункърадул тIел биххула, –

Ханжаргун дун вортани,

Тела дур вацаца нух.

Хъурмил махI чIвараб мехалъ

Чахъдаца авлахъ тола, –

Таманчагун лъугьани,

Лъутила, яс, дур эмен.

 

– ВахIай мунищ вукIарав,

Щивдайилан йикIанин,

Щайгурин виччаларев,

Жанив вачIа, дир лачен.

 

Унго лъугьараб хIалтIи

ЛъачIогори мун дида,

Макьилъ йикIадго гурищ

КIалъан ятарай дуда.

 

Яхъун нуцIа къирана,

КъутIбудул нур баккана,

Къарал гордал рагьана,

Фаизалъул махI чIвана.

 

Гьанже гъира-шавкъалда

Жаниве лъугьунаго,

Жулица чIвана гьумер,

«Гьав малгIун киве!» – йилан.

 

КIиабизеги дица

Жувазе къасд гьабидал,

Къвахьан гьодилъги бана,

«Болъонихъ балагье!» - ян.

 

Гьанже тIокIаб гъолдехун

Хиял лъица гьабулеб,

Хадуб балеб букIараб

Гъогъол хIисаб букIинчIо.

ХIайван гурелъул дунги,

Нух босичIого чIелищ,

Нахъаса къотIи гьечIеб

Къебелъи букIана тIад.

 

РечIчIулаго, чIвалаго,

Жулица вухулаго,

Хадуй лъугьун тушманалъ

Тезе гьабуна авал.

 

ТамахлъизегIан кьабун,

ГIодов ккезегIан вухун,

ГIечуде аралъуса

Хважа гIадин вуссана.

 

Ццидай бокьарабищха

Гьабилебан гурони

Гьеси-гьеси букIана

Бегавуласде ине.

 

БукIа абе, кIваричIо,

КIудияб шукру буго,

ЧIаго-гIатIго къаси дун

Къайиялде ворчIидал.

 

РечIчIанщинаб гьецIо щиб,

Гьурмалъ банщинаб жул щиб,

Бадиб-кIалдиб щвечIелъул,

Щибго жо абиларо.

 

1904

 

ГIАЛИЛ МУХIАМА ДИБИРАСДЕ

 

Гьудуласул сапар бигъун рагIулин,

Бахъа, щакъи-къалам, къватIибе лъугьа,

Къадиясул амру гIаксалда ккедал,

Кагъат хъван битIизин, зигара гьабун.

 

МутагIилзабазул чабхъенгун арав,

Чарухъалги тIутIун тIад вуссун вуго.

КIудияб къасдалда къватIивги вахъун,

Хважал ирс босараб сапар ккун буго.

 

Унго, гъаримасул гьастIа гьарурал

Пуланал хиялаз хун тарал хьитал!

Хасалил сардаца цере тIамурал

ТIураларел хьулаз ккун тарал гьурал!

 

Гьал гIалимзабазда рекъоларев мун,

Къадилъи щвечIого, щай нахъ вуссарав?

ЦIалунчи жойиде гьавуларев мун,

Мавулил ГIалица нахъейищ цурав?

 

Нижни мугъ бан танин бугъаталилан,

Муъминзабазда гьорлъ щайзе рещтIинчIев?

Росдада цIар тIамун, цIакъго вукIанин,

ЦIадакьаги вахъун, гонгикь щай чIарав?

 

"Малла вазми" – йилан сверулев гIадан,

Цо рагIун вукIана, вихьулищ мунги?

 

Росу данде ахIун, вагIзаги гьабун,

Гьелъийищ вукIарав кIалъа-ралъалев?

 

Балагьун дибирлъи батулеб ани,

БоцIуда вукIине чи щвелароан.

Чармаги халгIатги гIолеб жо гуро,

ГIелму къваригIуна къадилъиялъе.

 

Гулла-хер гьечIони, чанги щоларо,

Щай пайда гьечIого, гьел-гьелев вугев?

Гьунар гьечIеб чоца чIчIел босуларо,

ЧIалгIаде хьвадизе кIвахIаллъуларищ?

 

Ямашал чуязул хис-басги гьабун,

Хунзахъ гIадаб давла дуй букIунаро.

Бецал, рекъал хIамул, хIалакъал чуял

ХIисаб гьечIо гьанир учуз ругеб куц.

 

ТIокIаб гIелмуялъул цIарго бахъуге,

Мун лъалабалъ вукIин лъалин нижеда.

Лъалареб жоялде дагIба гьабуге,

Дуде божи хванин гьанже халкъалъул.

 

Гьамущибго гIадин, магьалоги лъун,

ЛъарагIал гуккизе къасдищ букIараб?

Къайсар ханас гIадин, харжал къотIизе,

ТIанус ратилилан ккараб куц буго.

 

Росдадаса борцун, рагIи балилан,

ГIала ун букIана кьара гьабизе;

ЛъабмоцIил кIал ккурав муъминчиясул

Илбис гIадин буго битIун бачIинеб.

 

 

Печрокъор телилан къотIиги гьабун,

Къукъа ун букIана цIалдохъабазул;

Салам-гIалайкумалъ гIиял гъурарал

ГIухьби гIадин руго гьанже рачIинел.

 

ВатIан тун арав дуй талихI кьун гьечIин,

Тира-сверун вусса инсул росулъе.

Тулирокъов рещтIун, мун тIубаларо,

Дурго къайиялде вусса рокъове.

 

1911

 

ГIИНИКIИЛ КОРАЛДЕ

 

Дур коралъул бицен рагIараб дида,

РегIун вугевани, ургьилаан цо.

Элъул палан бахъун бачIараб дихъе,

Бихьизе вачIине кидадай щвелеб?

 

Бицанихье гьеб жо кор рагIуларо,

Кутузе гьабураб къотен рагIула.

ГIадамаз абухъе, элъул хасият,

Цурдузе къачIараб къоралъул буго.

 

ХьвацIа-лакай чIами чIалгIун батила,

ЧIер гIанкулев вукIа, кIусурто берцин.

Чакма-калуш гьабун пайда бахинчIин,

Гьанже вахъа дурго хъирис боркьизе!

 

Бекьизе хур гьечIев мун тайпаясе,

ГьечIо кор гIадаб жо, кин ургьаниги!

Квине хинкIал гьечIев мискинчиясе,

Бищун эб рагIула ракъи кколеб жо!

 

Бежараб чадида магъалоги лъун,

Мугъ бараб магIишат бакIаре гьанже!

Могьол хъабидаса хъумусги босун,

Хъизан, гIетI бачIого, гIодоб тун хьихье!

 

БихьинхIама гурищ цо-цо "къинлъулеб",

Къотадул хIал дуда жеги лъаларо!

 

ХIамил рачIалъ гурищ чаргъедо кколеб,

Щиб лъалеб, цосина талихI кьелеб дуй!

 

Дида рагIун буго НахъбакIалдехун,

Рохъдол лъикIаб багьа бахъун бугилан:

ХъандаталихI абун гурищ рукIунел,

РакIалда гьечIого, щвана дуй давла!

 

Дур гIадаб, рагьдухьан раччи гьунареб

Ригьниб букIунеб жо гуроанха кор!

Гудрада бухьине мугь гьечIев чияс

Гьабулеб базарги букIинчIоан эб!

 

ГIадамазул гIадаб корни щун бугин,

Кидал боркьулаян балагьун вукIа!

Парилазулъ кьец бан, цо эб гIеларин,

ГIункIкIал расандизе цагъралги росе!

 

1912

 

АХIУД РАХЪИН

 

ГIедегIун вачIунев чапар вихьулин,

Щибдай буго хабар хъахIбал васасул?

Хехаб ахIул гIадаб цо хIур бакканин,

Киса щивдай вуго, щибдай лъугьана?

 

Гъажалде рехараб хъахIаб буртина

Худанатил буго, – дида лъалеб жо.

Къвалакьан баккараб тIилихъ балагьун,

ТIокIав гIадан гуро, ГIалил вас вуго.

 

ВачIун тIаде щведал, хъваш-баш гьабидал,

ГьакIкIан хутIун вуго, хаган ккун вуго.

Хабар-гIазаб цIехон, калам гьабидал,

Кинниги бичIчIулеб жаваб гьабичIо.

 

– Я, чIо, дуего щиб, щай кIалъаларев,

ЩайтIабаца ккунги мун ватиларин?

Каранзул тIвапи щиб, тIун бугеб кьер щиб,

Лъугьараб жониги кин бицунареб?

 

Берал чвахулаго, щакърахунаго,

Чахъай анин абун ишан гьабуна.

АхIи тIаде бачIун, тIокадерица

ТIилил рагъ лъунилан лъазе гьабуна.

 

Гьанже жамагIаталъ гIакълу данд бана,

ТIокалгун рагъизе гъуждул гурана.

 

Росу данделъана, диван ургъана,

АхIуд рахъун ине иттипакъ ккана.

 

Радал ГIакIучIилас гIакIа ахIана,

ГIадан хутIичIого, тIаде рахъаян.

Рагъул форма ретIун, тIилал лъадарун,

ТIохол къучIбиги цIун, къватIир льугьаян.

 

Нахъа хъундагъ гьечIел хъирмалги раччун,

Чабхъен багъарана гьоркьа эхеде.

Чахъмаби рортарал тункIалги росун.

Тулпарал къачIана гьазаваталде.

 

ТалихI къарав гъарин, къо бухIарав дун,

ХIажигIиса гIадин, вахъана цадахъ.

Хунзахъе щунгIаги нахъ вуссинилан,

Расги бокьичIого лъугьана нухтIе.

 

Хунздерил магьилъе ниж рахиналде,

ГъвалдатIаса нахъе тIерхьана ахIи.

ТIад вуссун вилълъине хиял гьабидал,  

Гьалмагъзабаз гъуна гъаримасда яхI.

 

ХъахIал мугжул рачIун, тIалаб гьабидал,

ТIад руссине халкъалъ хиял гьабичIо.

ГIадамал цере чIун, чIаян гьаридал,

ГьвехъгIан гIинтIамичIо гIолохъабаца.

 

ГIадамазул гьари къабул гьабичIел,

КъучIби чIехьаралго, хьадарльун ккана.

ЦIикIкIаразухъ гIин-бер тIамичIелщинал,

ТIохол жо лъугIидал, гIодой риччана.

 

 

КIалдиб цIа ккун араб, "цIар рагIараб" бо,

ЦIорораб лъим гьекъон, рокъой буссана.

ЦIаруй багвалазде бахьараб ахIи,

БоцIуе цIамги кьун, кьабгIун рилълъана.

 

Ццин боссе рукIарал тIокIал рихьичIо,

ТIад руссине ккана, свакан холаго.

Цо кIал гьикъиялье Худанат щвечIо,

Хважал гIадаб ккана гьанжеса сапар.

 

МахIу-кверги собон, цIалтунги риччун,

Сордо бащалъидал щвана ЧIондокье.

Чорхолъа рухI тIагIун, ракъул махI бахъун,

ХIалица рорчIана чIаго эхере.

 

Огь, талихI къараб бо, бигъараб сапар,

Борхьица цебесан нухдай къотIана?

Пайда гьечIеб ахIи, яхI хвараб къукъа,

Нухда щив ватундай бахъун букIана?

 

Жеги махIабазул свак бичилалде

ЦIалана казият тIаса рехизе.

Рагьарал хьитазда тIукъби ралалде

ТIаде щвана пирказ жанир тIамизе.

 

ТIолго улкаялда кагътал тирана,

"КIахъ бегавул, дибир батIияв те!" – ян.

Губернаторасул хIукму бачIана,

"ХIарисезул диван далой гьабе!" – ян.

 

Жанив тIамиялъул хабар рагIидал,

Худанат тIерхьана, тIилги къвалакь ккун,

Хунзахъе ахIарал кагътал цIалидал,

КIахъа Варазилав хьвана цевеса.

Губернаторасде Шурагьай индал,

"ШантIурида бадиб чугIан" вуссинчIо.

Щуго-анлъго нухалъ Хунзахъе щведал,

Чарухъал хвей гуреб хайир бахинчIо.

 

Гъалмагъир гьабизе тараб щайилан,

Думалъго рехана хъулухъалдаса.

Халкъ ахIуд рахъине риччанин абун,

Рачун жанир лъуна лъабго моцIица.

 

Бихьараб гъиналъул, хварал хьитазул

Зарар кIочон тана, турма бихьидал.

Тиранщинал щобал, щванщинал кIкIалал,

Киналдаго тIаде ракь хъвана гьанже.

 

МугIрул хер хIанчIизе хIайван щвечIев дий

ХIажат букIинчIоан ахIуд вахъине.

ГIумруялъ ригьнибе панз бахинчIев дун

Гьалде гъун вукIана, кIалъан пайда щиб?

 

ХIамабагьадурлъи баччулебилан,

Баччизе кIолареб ккана гьир тIаде.

ГьечIеб бахIарчилъи бахъулебилан,

БукаричIеб гъванща ккана хъасизе.

 

Гьанже туснахъалда соболел ругин,

Салам бице нижер Худанатида.

Хъарщазда гиргидун гьурал ккун ругин,

Гьанже хIалхье абе ХьвацIа ГIалида.

 

ТIокIаб Худанатил харбида божун,

КъватIив вахъарасул бахъагиха рухI.

ГIалил ругьел босун щив вачIаниги,

ЧIахъагиха бетIер, тIоноцIги бекун.

Ролъул хур кваналел ганщал жалго тун,

Гугьунбачал руго, рачун жанир гъун.

ХIарщулъ тIил кьабарал балагьунги тун,

Мунагь гьечIел лагъзал гьоркье рехана.

 

Халкъ ахIуд бахъиндал, хIакимзабазда

ХIарисел ратана тамихI гьабизе.

Такъсир бода ккедал, губернаторас

КIиго-лъабго пулан лъуна гвандинив.

 

КIалдиб лъуни килищ чIамулареб халкъ

ЧIухIбийилан руго карцалде рехун.

КвегIаб-кваранаб рахъ лъалареб агьлу,

АхIул бутIрулилан, тIамун ругеб бакI!

 

"Бодул камандирал" кодоре щвейдал,

КигIандай хIалхьана хIакимзабазул!

"ХIал бергьарал бугъби" ссверизе кIведал,

Ццин буссун батила адъютантасул!

 

Гьанже ал квалана квешаб бакIалда,

Кин ккола ишали балагьун рукIа.

Квер бана гьанже аз чаранкьуруда,

Кьурасе батила талихI букIунеб!

 

Жив кьватIив ворчIидал, теларин абун,

Таймаз гьедаравин, гьанже бихьила!

Падишагьасухъе гIарза кьелилан,

ГIабдусалам вугин, чIа, балагьила!

 

Амма ИсахIайни, сунтI щваралдаса,

Цогидаб ишалъул ургъелго гьечIо.

Петродехун бугеб божа-рокьиялъ,

ВорчIизе ракIалда букIуна асда.

Огь, пакъирзабаца гьабулеб хиял,

Пача рехулев куц, гъастIаги рукIун!

Къаси паракъатго боснорги регун,

Москваялде уна, адвокатги ккун.

 

Туснахъали нилъей бертин бугоан,

Нахъа аб кIочараб иш батичIони.

Жанир тIамиялъул бицинароан,

Сибир къотIичIого, къватIир рорчIани.

 

Нилъедаго "ккараб такъсир" лъалелъул,

ТамихI дагьаб бугин, щукру гьабун чIа.

Щвараб мегIералъул манзил бихьидал,

Гьалда тун хадур нилъ тахида руго.

 

Ниж жанир тIамураб лъабабго моцIги

Лъебералда цо-цо къо бугеб ккана.

КъватIир ниж рорчIидал, манипестги ккун,

Мунагьалъул бутIрул паракъат тана.

 

1912

 

ГIАКДАЛ КЕЧI

 

БухIараб къавуда къварилъи ккедал,

Къалмица угьизин панаяб хIухьел.

Гьудуласул баркат магIида байдал,

МагIил аятал лъун, алфазал хъвазин.

 

Ражи хъахIлъиладай дир гьудуласул,

Гьод халатаб лачен чияцаги чIван?

Щарго хьвагIиладай ГIалил къавуда,

"Къаралазул ралъад" ракьалдаги лъун?

 

Нахул махI бахъараб дур агьлуялъе

Урхъукье бухIизе риди щвеладай!

Щар чIвалеб гьаркьихъе кьурдулел лъимал

Лъиде ракIгъун чIелел, чIван гIакаги лъун?

 

МутагIиллъиялда гIумруги анин,

ГIинзуниб какниги киндай ахIичIеб?

ГIелму цIалулаго къоялги анин,

Хъван сабаб щай бачIеб баркаманалда?

 

Рукъ цун мадугьалихъ Щайихги вугин,

Щайзедай хIинкъичIо къватIиб биччазе!

Беричаб жоялде чиги кIалъалин,

КIвараб бихьуларищ рохьдолъе гъезе!

 

Цо панзилъ букIунеб, рекIей бокьараб,

Анкьго тIабгI букIана, тIаса бищараб:

 

РачI кьаби, мал хьвагIи, рахь биччангутIи,

БечIчIулев чиясде чвалчвалун кIущи,

 

КIалдиб ца гьечIолъи, сон бикъун къинлъи,

Мехелде щвезегIан щар буссунгутIи.

Абгил накку кванан чехьги гIорцIичIо,

Чехьалда квер чIвани, гьод лъалароан.

 

ЧIахIа рагIиялъул сумги бихьичIо,

СахI тIатIул бахъана, бакIвалиги лъун,

ГIадамазул боцIул цIира гъиналде

ЦIид бацIцIун бугоан бегуниса тIом.

 

ТIаде гьан бахине мехго щвелалде,

Жанир гьунарого ругоан гьуърул,

Рас тIуни тIомолъан лъин бецIцIулаан,

Лъицадай цIацIана цIарбахъадил гьан?

 

ЦIиналда квер чIвани, чIверул цIолаан,

Шив талихI бугевдай дармий ватарав?

Магъилъе рачIарал хIайваналги чIван,

ГIулдузул гуч буго исана ЦIада.

 

ХIарималде къарал гIачиги гъурун,

ГIадлу билълъун буго бухIаяб росулъ.

Неца тIад речIчIидал тIурараб хIайван

ТIилица кьабулеб гIадатищ бугеб?

 

ТIаде гIел ахIтIедал хIинкъараб гIака,

ГIамал хисунилан, хъолеб рагIанищ?

ЛукъманулхIакимил хIажат тIубайдал,

ХIаддалъе батила дир лачен чIвараб...

 

 

Чорхол къуват хвараб хераб къаркъала,

Хъачагълъи тезе мех щун букIана дуй.

Дуда гIел бащадал гIачи холелъул,

Хвелеб букIараб мун, сахаб жоани.

 

СаламгIалайкумалъ рехьед гъуридал,

"Бахьи къосараб" мун нахъе хутIана.

Мун гьабураб гIакдал гъвари чIурхIизе

ЧIалгIаде бакараб канахъ хола ракI.

 

ЧIаратIа хисараб сах гьечIеб дуе

Гьалун кьураб чури чIобого ккана.

Мадугьалзабазул гьорахъе чIухь бан,

ЧIагояб мехалъги течIо ракI бохун.

 

ТIокIаб жо щвечIони, жулал рукъунги,

Рокъоса питна-хIур течIо тIагIине.

Рехьед кваналелъул кан ккунги букIун,

Гьанжейищ регIараб бугIа-ролъалде?

 

БоцIи рехъад индал, къватIалги тирун,

Къарал рацай квине хиялищ лъураб?

Хунздерил гIулдузул гIакIай ризлъидал,

ГIаликьа нечонищ росу тун араб?

 

ГIадлу-низам хвараб росуги цIехон,

ЦIадайищ бачIараб, бихха-бикаяб?

ТIокъодул ракьанда къан дурго рачIгун,

Къавулъ чIарабани, чIвалароан мун.

 

Гьаб дуниялсурил дият бахъизе,

Дурусаб моцIица свердана ГIали.

Росдада квер базе кIвечIеб лъаларо,

Лъугьине тIомги кьун, паракъалъана.

 

1913

 

ДИБИРГИ ГIАНХВАРАГИ

 

Цо къоялъ хъизаналъ гIарза бахъана,

ГIанхрица хуриб жо толеб гьечIилан,

ГIода-йорчIун бадиб цIамуллъим тIуна,

ЛъагIалил дибирлъи «даром» кканилан.

 

Караца эхеде тIагъурги босун,

ТIилида хурхана, ханжар борчана.

Хъван босун, васият кисинибги лъун,

Квешаб нияталда къватIив  вахъана.

 

Гьанже цо гIанхрилги дирги ишалде

ГIин тIамун чIайилан чIужуги тана.

ЧIалгIанин гьелъулгун махсарайилан,

БитIахъе хвезелъун хиял гьабуна.

 

Хурул рагIалде щун хIисаб гьабидал,

ГьещтIелев ватана тату хварав чи.

Тира-сверун лъугьун, лъикI балагьидал,

ГьечIоан тараб жо тушманалъ нахъе.

 

– Росдае дибирлъи дицаги гьабун,

Дуе мухь букIунеб кинаб къагIида?

Къазаалъул алхIам диеги цIалун,

Ужра дуе щолеб щиб гIаламалъи?

 

Мажгиталъуй бачIун хабар бицинчIо, –

Хуриб бекьараб жо кьабгIулеб буго.

 

ХутIмаялде бахун вагIза гьабичIо, –

Гьай ахIулеб буго ругел мугьазда.

 

Ракуй гвай балелъул гурун махIайгун,

ХIал кьедал батила кьабулеб бугеб?

ХIурулъ тIерхьун дица хур бекьулелъул,

Кьижун букIиндалищ кIутIулеб бугеб?

 

ГIемер лъадахъани гIеретI бекулин,

ГIела гьанжелъагIан гьабураб зарал.

БакIлъани хIамица гьирги рехулин,

Дагьаб чIоло къан лъикI, чIалгIине гурин.

 

Дудани цебеги гьарун букIана,

Пуланав чи вугин, дун живго теян.

Гьалмагъасда лъала дун хIеларав куц,

Квешав чиха, ле, дун, гьедин кканиги.

 

Дица базаралда жалакьурисев

Жулица кьабурав лъаларищ дуда?

Чохьол унти бахъун нахъе рехараб

Бахчараб дир рачел рагIичIищ дуда?

 

Дир мугьал рикъарав къватIив чIвараб куц

ЦIехе ГIабасида, ГIободе щвани.

ГIадамазда гьикъе, къванисесулгун

Дир лъугьа-бахъараб, лъазе бокьани.

 

Дурни дица партIан тIом бахъилаан,

ТIанчIазда букIуна рекIел гIагали.

ТIокIаб жо кIвечIони, кIварщ бухьинаан,

Бидул хIакъ босизе хIинкъулев вуго.

 

 

ХIакъги къоги жибго букIайинги тун,

КIалтIа гудурищха гъун биччалареб?

Кидаго гьакIкIазе кIвелареб хIалалъ,

КIалищ бухьунареб, бихьун букIине?

 

Бече-хIамаялъе гIадлу кIваричIин,

ГIунхрузтIа тиризе тезе вуго чи.

ГIалабазе кьолеб рикьиги борцун,

Руз хьихьизе буго, дида лъалеб жо.

 

Мискинзабазе заз, залимазе нах,

Нахъа балагьила дур хIукмуялде.

ХIалимасе хъиру, хIачIасе квасквас,

Кида-къадги ккела мун дир цIобалде.

 

Дида релълъарасде гъул-гъуданиги,

Гъорлъго билълъула мун, кету бихьигун.

КвачIи-квачIид бахъун, дилъ багъаниги,

Бакьуччил махI чIвайгун, чIвери лъикI хьала.

 

– Азалияб хIукму хисуларелъул,

 Халкъалда щай, дибир, дур ццин бахъунеб?

Хъвараб бихьичIого рорчIуларелъул,

Бихьаралда щукру щай гьабулареб?

 

Росдал къадийилан къалалги рорцун,

Къадаргун вагъизе бегьиларо мун.

Къойил гIадамазе вагIзаги гьабун,

Дудаго жо хъвайдал, хъетIолев щайзе?

 

Дурги ццин бахъани, нахъияб халкъалъ

Хуриб батарабго телищ дун нахъе?

Хъвараб къисматалъул дуца бицани,

Цоги гIадамазда гIайиб щиб бугеб?

Радал дур хъизаналъ хъандиро кьабун,

Хъат балеб бакIаса гьод буго бекун.

КартIил кIалтIа вукIун, кIалал гьикъизе

КIиабизе мунги вихьулищ вачIун.

 

Дунги мунго гIадаб квана-гьекъолеб,

РухI бугеб хIайванин, хIакъ батиларищ?

ГIисинаб тIелалъул тIанчIиги рачун,

ТIилгун гьардухъищха гьанже дун инеб?

 

Радал бахъарабго кету батула,

КартIил кIалтIа кIусун, дие чанги къан.

Канлъи къотIарабго бачIун цараца

Цо свери бахъула ссанул ракьанда.

 

Цо мунго гIадинав гурхIел-цIоб гьечIес

Гудур гъун батула тохабщиналъуб.

Газа-белгун рачIун, цIакъго бахилаз

Бахъун мигьир уна, гьакIкIан дунги тун.

 

Гьагал гIадамаца гIертIица лъим тIун,

ТIанчIи гъанкъаралги кьоял рачIана.

Къо бихьун рахъарал картIалги рацун,

Квине жо щвечIого чанги хутIана.

 

Жанир тIилал регьун, тIаде ганчIал ран,

КигIан гIазаб кьураб гIадамаз дие.

Квасквасул гаразде загьруги тIинкIун,

ТIаде гьел рехунги течIо хIалада.

 

Амма рес букIаго ракьул гвандиниб

Бокьилищха, дибир, дунял гьабизе?

Кьохол бусеналда сардалги рогьун,

Гьабулеб магIишат щиб жо букIунеб?

Саяхълъи телилан тавбу букIана,

Таризе гьаюна гьантураяй дун.

ТIанчIазул махсара рихун букIана,

Михъал хIуладица хIалада течIо.

 

Гъванща хъахIлъаниги, хъахIбаяб гIамал

ГIодобе рехизе хиял гьабичIо.

Херлъун ригь аниги, ругьунаб пиша,

Гьунарлъун бихьана бихьингIанхрида.

 

Исана дидасан бегьараб зарар

Закат-сахIалдасан босеха, дибир!

ТIаде-хариялде я дунго хвела,

Ялъуни дибирлъун батIияв ккела.

 

1915

 

КЪАРУМИЛ НАСЛУ-ТУХУМ

 

Халкъалъе къимат хвараб

Къарумил наслу- тухум:

ХинкIазда гIужал ралел,

ГIатIада хIуччал хъвалел,

ГIонкIкIодаса цIунизе

Панкъида сабаб балел;

Къараб квер рагьуларел,

Пудалъ капек цIаларел,

Цаби рикIизе гIучIги

ГIадамазе кьоларел;

Царгъида мугьру чIварал,

Чвантида кIулал рарал,

Жаниб хъат борлъаниги,

КъватIиб жо баккуларел;

БогIода нацI рекIарал,

ГIарцуда кьаву чIварал,

"Кьеян" гурони жеги

"Маян" абизе лъачIел;

Бугеб гьан-нахги бахчун,

ЧIобогояб чед кунел,

ЧIалда мохмахалги ран,

ХинкIазде цIам хIулулел;

ГIанкIуялъ босараб мугь

МоцIица кIочонарел,

Жаниб бачIараб кету

РечIчIулаго хъамулел;

ВачIарав гьоболасда

Гьумер букIкIун кIалъалел,

Гьес рекIун бачIараб чу

КIалдиса ричIуларел;

Гьан къотIулеб носоца

Цадахь кверги къотIулел,

КъватIиб реххараб ракьа

Хадур рортун босулел;

РагьтIа гьвел хIапи чIвани,

ХIанчIулеб хинкI бахчулел,

ХIатIил гьаракь бахъани,

Хъаба цIадаб чIехьолел;

Лолил къеда рещтIине

Къадако биччаларел,

Къадал магIида чIараб

Милъиршо бачахъулел!

Вай, эбел, Шагьвалил вас

Дие цIакъ вокьуларо,

Кьурса гIодое рехе,

Дун гьесие инаро.

 

1916

Поиск

 


Произведения

 

1891–1917гг

1917–1934гг

1934–1941гг

1941-1945гг

1945-1951гг

ГIумруялъул дарсал

ГIадатазул жул

Баянал

РичIчIуларел рагIабазул магIна

Переводы

 



© При использовании материалов сайта, ссылка на сайт www.tsadasa.ru обязательна                                 dagistan@mail.ru