Главная   ֍   Творчество   ֍   Библиография   ֍   Фотоальбом   ֍   Избранное   ֍   Поэты Цада   ֍   Контакты
             


1934-1941

 

****

 

РекIел гIадлу хведал, гIишкъудал къвачIа

ГIундул ккун гьурщизин гьудулалъухъе.

Гьоркъоб мех бахъидал, урхъи буссине

Хъван почалда лъезин гьитIинаб кагъат.

 

Рорхатал мугIрузде тIавап гьабулел

ТIаса арал къоял къала каранде.

ТIогьол авлахъазде урхъи буссине

Рахъарал сардазухъ зигардула ракI.

 

Биун месед тIейги ТIагьада бакъде,

ТIоцебе бабуян булбул ахIдараб.

ГIарцул дангъва чIвайги чIохъдерил магъилъ,

ЧIалгIен буссиналъе сордо борчIараб.

 

РакIалдаса араб сагIатги гьечIин,

Салам-каламниги кин битIулареб?

Каранзул дардаца дун холев вугин,

Дуйго гьалмагъ щвейдал, щай мугъ рехулеб?

 

Нилъ гIодор рещтIараб гIурччинаб харил

Хиял гьабурабго гьалаглъула черх.

Пихъил гъутIбуздаса гъунеб тIанхица

ТIад бараб юргъаналъ гъола дида цIа.

 

Йокьулелъ чед квараб, чоца хер квараб,

ЧIаго-гIатIго таги тIогьолаб майдан;

 

ЧIохъа радал рахъун, ХIубикье щвезе,

НухтIа бараб сордо хутIаги гвангъун.

 

Педкабинеталъул канлъи къотIана,

Квер босун булбулалъ мугъ баралдаса.

Калассалъул рукъзал чIегIер бан руго,

Милъир чараб мокъокъ къокъаралдаса.

 

РачIунарел анищ ихдалил къоял,

Ун букIараб гIумру ракIалде щвезе!

Рихьуларел анищ рорхатал щобал,

Щун букIараб нигIмат кIочон хутIизе!

 

1934

 

МАГIАРУЛ РОСАБАЗДЕ ДАНДЕККУН

МОСКВАЯЛЪУЛ «ГIУНГУТIАБИ»

 

Ражаб, мун вукIанин Москва беццулев,

Бергьараб бакIилан, – букIунго гьечIо!

Бицун чи божулеб сурат гьечIилан,

ЦIакъ пулев вукIанин, гьабищ букIараб?

Азул тIохде чIвалеб малиго гьечIин,

ЧIар гьурщизе ккани, щибдай гьабулеб?

Щуб ккедал бачунеб михирги гьечIин,

Борхалъи гIелилан ратилаха ал!

Рукъалда тIамулеб къоно бихьичIо,

КъикIилан рахала маххул цо жоялъ.

Къеда рак чIвараб бакI цониги гьечIо,

Гьаз цIадаб лъолеб жо дида лъаларо.

Ражаб, дида гьаниб гьорго бихьичIин,

Гьабураб рагIи-цIа кибдай аз лъолеб?

Азбар-къоноялда руссунго гьечIин,

Гьоболасул хьвани сунда бухьунеб?

ЦингIаги ахIулеб гIакIа рагIичIо,

ГIадлу-низам гьечIел чагIи ратила.

ГIадамал руссунеб годекIан гьечIо,

Гара-чIвариялда щибдай гьабулеб?

Дида гьаб ракьалда гьоко бихьичIо,

Кирачиго гьечIеб росу рагIанищ?

ГIорцIен, хIамаялъул гьагIи рагIичIо,

Гьирихъ унеб мехалъ щибдай бачунеб

Гьазул шагьаралда чийищ холарев,

Жегиги кибниги кверкьей бихьичIин?

 

Бертинищ гьабичIеб цониги къоялъ,

Къайи босун унел ясал рагIичIин?

ГIисинлъимал гIадин хъатикь тIегьги ккун,

ТIабигIат бихьулищ гIурал жалазул?

ТIад чIвазе чохтIо-кIаз боссе бокьани,

Реc рекъоларев чи чан вугев гьазул?

Цоцада къвалги бан къватIал сверулел,

Къаси сордо гьечIо гьаб агьлуялъе.

Автомобилалгун, трамваялгун

Тирулел рукIуна, – ракIниги гъолеб!

Гъажалда чIегь барай чIужу йихьичIо,

ЧIаголъи гьечIел жал ратилаха ал!

ЧIарал магь цIун уней гIадан рагIичIо,

ГIачиязда цебе щибдай аз балеб?

Азаршагьилъаги гьазул бечелъи,

Гьоболасе кьезе сагула гьечIеб!

Гьаб озденлъиялда бахиллъиларо,

Бухун лъикI ражигун хинкIал щолареб.

 

1934

 

МОСКВАЯЛДА МЕГЕЖ КIКIВАЙДАЛ

 

Ражабги гьалмагъилан

Гьвеяв чи вукIун вуго,

Гьевги даллакги рекъон,

Дие гьабураб хIалтIи.

 

Носокьа хIинкъарасда

ХIули бихьулеб гIадин,

Бихьизе кIукьмаххги кьун,

КIкIван реххана дир мегеж.

 

ХутIарал михъил расал

Росулелги лъачIого,

Носоца тIаса чIаран,

ЧIиркIизарун ратана.

 

Гьанже тIадеги вахъун,

МатIуялъуй ваккидал,

Йиго цо кIодо жаний,

Жергъен гIадин кIалги ккун.

 

КIиабизеги вахъун

ЛъикI гьабун валагьидал,

Милимуйиланги ккун,

Квер босизе гьесана.

 

Гьанже гьумер-кIалалда

Дагьаб рас бижичIого,

 

Рес рекъани гурони,

Нахъвуссине гьечIо дун.

 

Цинги асул хIакъалъулъ

ХIабибатгун кIалъазе

Дунги виччай, чан къо гьелъ

Гьасулъуб балебали.

 

1934

 

МОСКВАЛДАСАН ХЪИЗАНАЛДЕ
ХЪВАРАБ КАГЪАТ

 

Чорхол хIал хисилалде

Хиял лъун бугоан дир,

Хъван цо гьитIинаб кагъат

Почалда лъун битIизе.

 

БетIер бикьакълъилалде

Бокьун буго ракIалъе,

Бугеб хасият бицун,

Хъизаналда кIалъазе.

 

Москва бихьизейилан

Бухьараб сапаралда,

Бихьанщинабги кIочон,

КIал-мацI цIорон хутIана.

 

ЦIияб лъай бакIаризе,

РакIалде ккун вахъарав,

Дунго дида къосарал

Къоязда данде чIвана.

 

Жакъа Москваялде щун,

Щуго сордо-къо буго, –

Цин кIутIараб бакIалде

КIиабизе бер щвечIо.

 

Шагьаралъул къватIазда

Къойил тирулел руго,

Трамваялги рекIун, –

РагIа-ракьан батичIо.

 

ГIадамал дунялалда

Рукъзал ран къачIадула,

Гьаз тIолго дунялго бан,

Доба-гьаниб цун буго,

 

Цо-цо цIар бокьараца

ЦIорол рагъаби рала,

ЦIер гIадин шагьаралъул

Гьумер матIудал буго.

 

ТIаде мина бекьарал

Мармаралъул къватIазе

Къаси сардил бецIлъиялъ

БетIер кIибикIун буго.

 

ТIасан лъикI цIавуцIани,

ЦIвабзазде квер гIунтIулел,

ГIатIидал минабаца

Бакъуй нух къотIун буго.

 

ГъутIби гIодоре цIалел

ЦIолбол хьопал гIадинал,

Хьухьарал цIалкIаздасан

ЦIвабзазул кунчIи буго.

 

ЦIорол пунцIелабахъе

Пириялъ къуватги кьун,

Къаси сордо бецIлъичIеб

Цо бакIалде ккун вуго.

 

 

Техникаялъ рухI лъурал

РачI халатал хIанчIаца

Раччун, тIавапги гьабун,

ТIаде ралел гIадамал!

 

ТIанчIазде гIедегIараб

ГIачи-рехьед кинигин,

ГIергIедилаго унеб

Автомобилазул тIел.

 

ТIогьоде найил гIадаб

ГIедераб галудалъун,

Городалда тирулел

Трамваязул къукъа.

 

Гъорлъан тIину бихьулел

ТIокIкIараб лъадал гIорал,

ТIасан гуми хьвадулел

ХьуцIил махI гьечIел хIорал.

 

ЛъикIал хIалтIухъабазул

ХIурмат бугел памятал!

Гьунар кьурал васазул

Берцинал зияратал.

 

Москваялъул къватIазда

КъвакIараб гIадлу буго,

ГIодоб хIацIу тIинкIани,

ТIад лъолеб гIакIа буго.

 

ГIадамазда жанибги

Берцинаб хIурмат буго,

Цоцадехун гьабулеб

Гьуинаб адаб буго.

Лъабго-ункъо миллион

Халкъ бугеб шагьаралда,

Щурун бицун гурони,

Борхараб гьаракь гьечIо.

 

Мехтун, тирхун цониги

Тарулев чи вихьичIо,

Ццин бахъун, хъачIаб куцалъ

КIалъалев чи рагIичIо.

 

Москваялъул хабарал

Хъвазе кодой росани,

Кутак гIолеб гьечIилан,

Мугъ рехула кагътица.

 

Кинабго бихьанщинаб

Данде боссе лъугьани,

Дун макьихун бугилан,

Кьурун буссуна къалам.

 

Басрияб дир бетIералъ

РакIаризе хIал кIолел

ХIикматал гьечIин абун,

Данде чIола дирго напс.

 

"Сталин" – заводалде

Жаниб лъугьаралдаса,

Жиндир къуват хванилан,

Къел ккун буго тIабигIат.

 

Къойил съездалде ун,

Сордойил нахъе бачIун,

Жинда чIалгIун бугилан,

ГIинтIамуларо ракIалъ.

ГIакълуялъ рукIел тараб,

РекIел кеп тIаса араб,

ТIину гьечIеб гьегь гIадаб

Дун теян чIола бетIер.

 

КвербацIцIалъ рацIцIун берал,

Балагьеян абидал,

БакI-бакIалде руссине

Свакан ругилан чIола.

 

Цо-цо гIаламатазде

ГIинтIамеян гьаридал,

Гьури чIун кIоларилан,

КIобокIула гIундуца.

 

Гьалмагълъиялъ, кинниги,

Кумек кьун гуребани,

Кодолъиго гьечIого

ХутIун вуго дунгоги.

 

Жаниб салома лъураб

Цо бетIерги дида гъун,

Гъоркь букIараб тIабигIат

ТIурун буго дидаса.

 

Цо бакIалда лъалхъани,

Лъабго-ункъо бакIалъан

Бихьула дирго сурат,

Цинги кIоларо лъазе.

 

Гьадав чиги дун вугин,

Дунго киса щивдаян,

Щаклъи ккола рекIелъе,

КIоларо нахъгIунтIизе.

ГIаламатазда виххун,

Хиялаз кверщел гьабун,

БакI-бакIалде валагьун,

Гьалгъан хутIун ватула.

 

Гьалмагъзабаз гъежги ккун,

Нахъе вачун гурони,

Чорхол гIакълуги биххун,

ГIабдал гIадин хутIула.

 

Халкъ унеб нух матIуялъ

БатIияб рахълъун бихьун,

Хадув вортун унев дир

Тункула къеда гьумер.

 

КъотIносан гьелулелъул,

ГьищтIула дежурнаяс,

Данде жаваб лъачIого,

Жирун кIалгун чIола дун.

 

Щибго жо релълъунаро,

Вилълъунеб нух лъаларо,

Лъай дагьав чиясул бакI

БукIунго гьечIо Москва.

 

Цоги анкь гьаниб бани,

Баянаб амру буго,

Дие ахIмакъзабазул

Азархана рагьила.

 

Гьанже нахъияб хабар,

Хунзахъе щвараб мехалъ,

Щиб-кинан гьикъанани,

КъваригIина бицине.

 

1934

 

ЦIУМАДЕ ЩВЕДАЛ ХЪВАРАЛ

 

Агъвали баня

 

– Гьанже диде гIадал къоял рачIани,

ХъвакIарал мугIруца магIу кквеларо.

Къвал дида бан ругел балагьаздаса

Цо бутIа рещтIани, щущала зобал.

 

Берда бихьулелъуб росуги гьечIин,

Сабаб щибдай ккараб дун гьаниб базе?

Гьаракь рагIулелъуб лъел махIги гьечIин,

Лъица палан кьундай кьучIал рухъараб?

 

Агъвалиб рещтIараб хIукуматалъдай

ХIамамилан абун дида цIар тараб?

ЦIумада гIуцIараб аб истройкадай,

АскIоб цун гIорги тун, дихъ балагьараб?

 

Бакъул хIал батараб хIама-бечеялъ

ХIурмат гьабула дир, жанирги рачIун.

ХIутI-хъумур тIаделъун тIавапги гьабун,

ТIад руссун унелъул салам кьола дий.

 

Дун, гIехьелдерица гьобо гIадинан,

Гъекъезе лъим гьечIеб щобда бан буго,

Жаниса махIцараб дабгъил рукъ гIадин,

Дуниял рагIалде ккезабун буго.

 

 Ургъелал рикьизе чи ватуларо,

Дицаго къотIула къосараб макьу.

Къварилъи бицине гIадан щоларо,

ГIалхул чундуздехун чучула керен.

 

Черхалде гъаргъар щун, гъаларал накIкIаз

Гъугъан цIа пирхула дир хиялаца.

Гъаримго хутIараб дун ракIалде щун,

Щапун магIил цIола мугIрузул берал.

 

Магжилав вачIани, тIаде щваравго,

ШапагIат гьарула пакъир дидасан.

Шайих жанив лъураб хоб батилилан,

Хъатир гьабула дир тохаб агьлуялъ.

 

Аза-азар гъурщил харжалги гьарун,

Халват бокьаразе бараб зиярат!

Халкъалъул гIетIуца буцун гачги чIван,

Гуч лъазе гьавайин гьабураб хъала!

 

 

* * *

 

Дица баниялъул кечI

КвенчIелда лъун цIалидал,

ЦIумада-гIурухъ мина

ГIайиб гьабун кIалъана.

 

Гьелда бугеб хIалалъул

ХIакъикъат бицарабго,

ХIалуцараб гьаракьалъ

Гьал рагIаби абуна:

 

 

ЦIумада стройка

 

– Радал хъахIлъи балелъул,

 Канлъи чIвалеб гьурмаца

Подвалалда ругезул

Киндай хIисаб гьабичIеб?

 

Жиндани балагьани

Бакъ-моцIниги бихьулин,

Къоринир тIамун ругел

РакIалде щайдай щвечIел?

 

Балагье гьал мугIрузде,

Гьоркьоре нижги тIамун,

БацI ккведал гIарал гIадин,

Данде ракIарун ругел.

 

Рихьуларищ дол щобал,

Щибаб къоялъ ратула,

Берталъе лъимал гIадин,

ТIаде къулун нижеде.

 

БитIахъе зоб гурони,

Сверун бакI бихьуларел

Борхьил кIалдир ккаразда

Ккела бищун гурхIизе.

 

Цараца абун буго:

"Аразул лъалкI гурони,

РачIаразул гьечIо", – ян,

Гьале долъ абулеб бакI.

 

Нахъруссуда бихьани,

Баниялда гаргаде,

Гирун унеб бетIералъ

Абураб рагIи бице.

 

БихьунгутIи гурони,

ХIехьонгутIи гьечIелъул,

Гьелда щукруги гьабун,

Парахат чIаян абе.

 

Беццаб гьорчо гурони,

Гьоболлъухъ рещтIунареб

Гьагаб кIкIалахъ таразул

Тарих цIалеян абе.

 

Гьалагаб ихх гурони,

Харбие чи щолареб,

Чабхил магазиналда

Ругезул бицен гьабе.

 

 

* * *

 

Гьанже, нахъруссунелъул

Гьакварисан бахъараб

Гьакил шагьраялъулги

Шикаятал ругоан.

 

Нижги гIедегIун рукIун,

ГIемер халат гьабичIо,

Хъван цо кагъат бегьана,

Гьал рагIаби цIалеян:

 

 Гьаквари шагьра

 

– ЦIумада подвалалъги

Гьединго баниялъги,

Дида бугеб хIал лъани,

ХIалтIул бицинароан.

 

Исана дир гIадинан,

ГIадада бухараб мугъ

Ва халкъалъ баччараб гъин,

Гъозда гьикъизе лъикIан.

 

Чанги мискинчиясул

Кверда пинкьал рахъана,

Нахъа рахIат бихьизе

Хьулалда гьенив хIалтIун.

 

ХIукуматалъул боцIуй

ЦIикIкIараб расход ккана,

Расги пайда гьечIого,

ЧIалгIаде гьанибе бан.

 

Балагье гьал кьураби,

Кьвагьун минатахъ рарал,

БоцIуца хер хIанчIулел

ХIаримазде регарал.

 

Рихьуларищ дол щобал

Щущазе гьарун ругел,

Щибго хайир гьечIого,

Хурзал чIунтизарурал.

 

Цо халкъалъ гъоркьа тIаде

Цогидаз тIаса гьоркье,

ТIолго росай ракIарун,

КIиго шагьра бахъана.

 

Цоцазде багьарабго,

Гьоркьобе кьуруги ккун,

Гьабурабщинаб хIалтIи

ХIурудахъ ун батана.

 

Нуж гIедегIун ругелъул,

КватIизе гьариларо,

Кидаго дир гьабулеб

ГьитIинаб дугIа буго:

 

Гьаб нижер районалъул

Лъабабго хIалтIиялъе

Лъил батаниги, палан

Гьесда горбода баги!

 

 

Мажид вихьарав мехалъ

 

Гьаб сапаралъ нижеда

Щиб-щибниги бихьана,

Мажид вихьарав мехалъ,

Бихьанщинаб кIочана.

 

Заводалъул оц гIадав,

Цоцалъ лугби тункарав,

Цагъур гIадаб мугъалъул

Бугъида данде чIвана.

 

Берцинаб хъетиялъул,

Хъазил гIадаб рилълъадул,

 

Нилъер гIадан гьав гуро,

ГIоралъ вачIун ватила.

 

Асул рагIул гьуинлъи,

ГIамалалъул хIеренлъи,

ХIарщул гирун гьабураб

Гургинаб къали буго.

 

КIиябго рахъалдасан

Мохрочалабиги ран,

Нухда бачине ккани,

КIудияб михир буго.

 

Асда аскIор гIадамал

ГIанкIуялилан ккола,

ГIодов вукIараб мехалъ

КIигоясул бакI ккола.

 

БугIун къазабуниги,

Къолониб зар унаро,

Озденгалъуб хIатIазул

БуртIинкилищ гьунаро.

 

РагIани, гьалмагълъиялъ

ГьаричIого теларо,

Гьури бахъараб къоялъ

Харил гъонода лъезе.

 

ТIокIаб жо гьечIониги,

Гьалмагъ Мажид вихьизе

Бухьине бегьулаан

Москваялдаса сапар.

 

 

Бихьараб гIакъубаги

КъватIиб араб заманги,

Цо гьасда бер кIутIидал,

КIочон тана нижеда.

 

1934

 

ГIУХЬБУЗУЛ СЪЕЗДАЛДА

МОКЪОКЪИЛ МУХIАМА

 

Бертин-мегъел гьабуни,

Магъил гIелги гIухьбиги,

ГIадамалъ рикIкIинчIого,

КIочон тун хутIулаан.

 

ГIагарлъиялда жаниб

Ригьин гьабизе ккани,

Рогьо букIанин вехьлъи,

Бихьулищ лъугьараб жо?

 

Жакъа гIухьбузул бугеб

ХIурматалде балагье,

ХIурият бахъизегIан

Нахъе кьабун рукIарал.

 

ХIукуматалда аскIоб

Азул къимат бихьулищ,

Вехьилан абуларо,

Ударникан гурони.

 

Дун, гIи-боцIул гурони,

ЦIар лъаларев лъелав чи

Перезидиумалде

Первый разалъ вачана.

 

Росу бакIарулелъул

БакI щоларев МухIама

ХIакимзабазда гьоркьов

Кьерда чIезе гьавуна.

 

Кьурул нохъазда гIурав

ГIиял вехь вихьуларищ,

ГIари гIадин тIагъургун,

ТIаде валагьун вугев!

 

ТIомол хьитахъе бараб

Хьимахъ балагьуларищ,

Буртинадул дулагъаз

Данде бакIарун бугеб!

 

РекIине тIил гурони,

ТIокIаб жо щвечIев дица

Чан автомобилалъул

Ургьиса цIа бахъараб?!

 

Хъошил тIохде гурони,

ВахинчIев Мокъокъилав,

Бакъ-моцIалде аскIов щун,

Щибаб къоялъ вуссуна.

 

Нилъеца жаниб бахчун

Махщел букIунеб гьечIо,

РекIун айропалангун,

Гьава борцунев вуго.

 

Бицен гьабичIониги,

Гьезда чи къосунаро,

Фабрик-завод бихьизе

Хьвадизавулев вуго.

 

Хьилил боснов гурони,

Сордо бачIев дур гьудул

Пуружин караватаз

Кодов восулев вуго,

 

Кули-мархьу гуреб жо

БихьичIев чухъахалат

Хъорщол рукъзал мерхьунев

ХьвацIил хьиталгун вуго.

 

Регизе лъикIал рукъзал,

Кванде унел ашбазал,

Щибаб ригь-ригьалъ кьолел

Кьер батIиял тIагIамал.

 

Духъе рекIине кьезе

Кьерда чIун машинаби,

Ишара гьабурабго,

Гьури гIадин кIанцIулел.

 

ЦIазе жо дуй бокьани,

Рикьулел папиросал,

"Первый сорт" – илан абун

Мугъалда накъищ хъварал.

 

Хасал делегатазе

Рагьарал магазинал,

Мандат къватIиб баккидал,

КъваригIанщинаб кьолел.

 

Къаси щибаб сордоялъ,

Съезд къарабго рачIун,

Радио-ансамбилалъ

Гьарулел ихтилатал.

Гьедин ихтилаталда

АнцIго сордо-къоги бан,

КъомехлъикI гьабун ана,

Нахъе анищ течIого.

 

1934

 

ЦАБИ ЛЪЕЙ

 

РачI гъезейилан араб

Гъвала бачIун рагIула,

БорчIун кIиябго лълъаргун,

Лъугьараб жо бихьулищ?

 

Мискин дунги цо къоялъ

Цаби лъезе арав чи,

Гъоркь рукIаралги рахъун,

Нахъе вуго витIулев.

 

Вай тамаша, абго щиб,

Жаниб гьури багъулеб

Гъалду гьечIеб гьор гIадин,

ГьакIан кIалгун хутIанин!

 

Гьабулеб жо лъаларо,

ЛъикIабго рукъ букIана,

Къадал гьумерги бичун,

Чвархъан тIатIала ккана.

 

Бицунеб рагIиялъе,

Цабзазул букIун бугеб

КIудияб асар дида

ИсаналъагIан лъачIо.

 

Берцинаб дир хабарги,

Хъат кьабулеб гьаракьги,

 

КIиябго бащад буго,

Щибго батIалъи гьечIо.

 

ШигIруялда ругьунаб,

ПасахIатаб дир калам,

Кун тIураб читIир гIадин,

Чвахун гIодобе уна.

 

Жаниб рекIел хиялаз

Херхарал дир алфазал,

Гьороса къудкул гIадин,

КъватIире рорчIун уна.

 

Къокъаб заманаялда

Дир хIалтIи тIубачIони,

ТIомгIанаб гIарза кьела

ГIусазул центиралде.

 

ГIинтIамичIого, гьезги

"Завтра" бачун хадуса,

Халгьабун рукIина нилъ,

Лъугьунеб жо бихьизе.

 

Дир гьаб «гьодораб» рагIул

Гьури чIвараб лъаларо,

Лъабабилеб къоялда

Къабулаб жаваб кьуна.

 

Жаниб курак бакъвалеб

Бергъу гIадаб кIалалда

Маргъалул гарал гIадал

Гажалги гъун витIана.

 

ТIаде гъурал рихьидал,

Гъоркь рукIарал нечана.

РещтIине номерги кьун,

Кьерда чIезе гьаруна.

 

Гьанже ракIалъ, кIал-мацIалъ

БацIцIадаб рецц гьабуна,

Цабзаздаса чIухIиялъ

ЧIезе къадар лъугIана.

 

Лъаялда бахиллъана,

Махщалида урхъана,

ХутIараб дирго гIумру

Кьезе анищан ккана.

 

Эзул кверзул тIадагьлъи,

ТIабигIаталъул лъикIлъи!  

ТIокIаб жо гьечIониги,

Гьебги гIелилан ккана.

 

Квасквасул гарал гIадал,

ХъахIал хIеренал квераз

КIалдиса цIан рахъулел

Цабзазул унти лъачIо.

 

Цебесан чаран тIамун,

Чархица ххенолелъул,

ХутIараб гIус-кIалалда

ГIазабалъул махI чIвачIо.

 

ЧIаго таги хIукумат,

ХIалтIухъабазда гьоркьор

Гьадинал махщалилал

Щула гьарун хьихьараб.

Халатаб гIумруялда

ГIатIилъиялда таги

Доктор Ивановаги

Элъул гьалмагъ Халаги.

 

1934

 

ТIОЦЕБЕ МАШИНАЛДА

 

Цо нилъерав ун вуго

Автомобильги рекIун,

Асда жиндаго лъала,

Лъураб хIалалъ Болъихъе.

 

Жеги щвечIеб бакIлъидал,

Балъхъал рихьун лъикIилан,

Лъун буго ас кисиниб

Коньякалъул цо шиша.

 

Жеги рекIинчIев асда

Автомобиль рекIана,

КIигъеж гьабун жинцаго

БаччарабгIан бакIлъана.

 

Бахчун чвантиниб шиша

Чан минуталъ букIинеб,

КIалдиб бан товарищас

Тах роходе гьабуна.

 

Гъоркьгоги рузил гIадаб

ЗагIипаб канлъиялда

Коньяк гьекъараб мехалъ

Къиямасеб къо чIана.

 

Риидал тIутI-никIкIалде

ТIатIалаго хьвагIулеб

 

Хьванул гIадин ботIрол жо

ТIуртIудизе рекIана.

 

ТIину эхеде гьабун,

Рехун унеб бугилан,

Виххарав чи, щват витIун,

Шоферасда хурхана.

 

Беразул сурсуриялъ

Сверун унеб дуниял

Дергъолей Маржанатил

Мергу гIадин лъугьана.

 

Бадиб гьуриги букIун,

Гьекъараб жоги рекIун,

ГьакIкIазе кIоларого,

КIал-мацI къотIун хутIана.

 

Къаси Болъихъеги щун,

Шишаги гIодой чIехьон,

ГIечуде аралъуса

Хважа гIадин, вуссана.

 

1934

"РАГЪУЛ БАЦI"

 

Гьарун вачIарасда рекъолароан,

Вакъунцин гуродай Къурбанов вугев?

Рекъел бихханиги вагъулароан,

Рагъул аятниги батила рещтIун.

 

Амма бахIарчилъи букIараб асухъ,

КIудав инсудаса ирсалъе щвараб.

Рагъдаги Къурбанов къурав рагIичIо,

Къалаздаса кагъат камулароан.

 

Цин дандияс кьабун, цин асда кьабун,

"Ирга" букIунаан некIоги эзул.

БетIер асул бекун, тIил досул бекун,

Данде хъван толаан, талихI кканилан.

 

РечIчIизе букIана кIудияб махщел,

Бох жемун, дандияв чахьалда лъолеб.

ЧанцIул лъугьаниги, гьалмагъасул ас,

Гъоркь живгоги вегун, габур къалаан.

 

РохокъотIиялда чаран батила,

ЧехьатIаде ккола кинасдаго гъоркь.

КIигъожолъ макъратIис гьечIеб батани,

Гьод щай гIемерисеб гIодоб тункулеб?

 

ТалихI къинчIев чияс, къокъаб рагIи дуй,

Къурбановасулгун гени квинаро.

Къоял тIагIинегIан сабру гьабурав

Сонгрода нахъаса вагъариларо.

 

                                                                                                                                                       1934

ОЧЕРЕДЬ

 

– ГIемер халкъ бихьулин Хучбарил кIалтIа

Хварав-гIурав чиго рагIанищ, ГIали?

МагIирукъ лъаларо, кверкьей лъаларо,

Карман буго рештIун щиб жо гъобали.

 

– Щай бицунеб, ГIумар, гIадалаб рагIи,

Хучбарги агьлуги парахат руго.

Гьел дуда рихьулел руккалабиги

Кооперативалде очередь буго,

 

– Ле, ГIали, гIатIидаб авлахъги бугин,

Эркенаб куцалда кин ал чIоларел?

Ирга щвараб мехалъ жанирги лъугьун,

Жидерго ишалде щай руссунарел?

 

 – РагIичIищ, вас ГIумар, гIадамасул бер,

БугIун рукъ цIуниги, гIорцIуларилан?

ГIадада тIамураб кици гуро дуй,

ТIад рас бижанагIан, гIункIкI бугьунилан.

 

Гьале, гьаб хасалил сордоги борчIун,

Сода буго бачIун чIужуялъ босун,

Цебесеб нухалъги сапнада рагъун,

Сурат хун ячIана Хъандулай юхун.

 

Расги хIажат гьечIеб суркIа сабаблъун,

Цоцалъ къан рукIуна, кIалтIа эхетун.

Тамахьу цIаларел цIуял жалазги

Сордо-къо рехула, махорка бокьун.

1935


ХIАЛТIУХЪАБАЗУЛ КЛАСС

 

Завод бихьизегIан дун,

Дунялалъул магIишат

Бухьараб бакI лъачIого,

Лъелго хутIун ватана.

 

Халкъалда гьоркьов тIокIав

Векьарухъан гурони,

Рукь цIалев чи гьечIилан

Пикруялда вукIана.

 

ЦIадул коразда жанир

Карачалабазда гъорлъ

КвартIа-гъецIгун лъугьарал

Гьалмагъзаби ратана.

 

Гьелегьарал тIулбузул

ТIиналдасан раккулел

ТIорччол хIуралъ релъарал

ХIалтIухъаби рихьана.

 

ХIукуматалъул гьумер,

Пачалихъалъул керен,

Керестияназул мугъ

Ругин гьалилан ккана.

 

Махх-чаран чапун тIурал

ЧIахIиял хьагалги цIан,

 

ЦIунцIраялъ хоно гIадин,

Халипабахъе тIола.

 

Хадув вугес лълъадарун,

Лъабабилес сургу бан,

Цоцалъ балаго уна

Ахиралде щвезегIан.

 

Щибаб къоялда жаниб

Нусабго автомобиль

Алхин гьечIеб жо буго

Жаниса биччан унеб;

 

Шофер ками гурони,

Кинабго хIалтIи тIубан,

Бокьарав вахайилан,

Кьерда чIезе гьарулел.

 

1935

 

МИСКИН ХАЛКЪАЛЪУЛ ХЪУТАН

 

Талги буго битIахъе

Мискин халкъалъул хъутан,

Холесдаги рухI лъолеб

Лъим буго маулхIаят.

 

МахI чIабтIил бугониги,

ЧIаголъи лъикIаб буго.

ЧIунтараб ракI тирхулеб

Тохтирасул рукъ буго.

 

Гьекъезе кьогIлъаниги,

Кьолеб жо сахлъи буго,

Халкъалъе гIумру кьезе

КьучI тIамураб бакI буго.

 

МугIрузул гьава цIалел

ЦIорол минаби руго,

ЦIадал хьухьал руссунел

Сверухъе рохьал руго.

 

Цоцаде махI рекъарал

Къавул гьаби кинигин,

Къайи сверун регарал

Гургинал щобал руго.

 

МагIарул гьогьен буго,

Пихъ хьиндалазул буго,

 

ПастIан ЦIоралъул буго,

ЦIар лъезе захIмат буго.

 

Жанир чIезе номерал,

Регизе караватал,

Ригьдаса алхинчIого,

Ункъо нухалъ квен буго.

 

Щибаб сордойил кино,

Культурияб махсара,

Мех-мехалъ ралагьулел

ЛъикIал варачал руго.

 

Жаниб берцинаб гIадлу,

ГIураб къадар рацIцIалъи,

ЦIунизе кколеб сахлъи,

ЛъикIаб порядка буго.

 

Кинниги жакъалъагIан

Жаниб бахчун букIараб,

КIул билараб хазина

Харижалда лъун буго.

 

Хинаб ракьул чохьониб

Кьижун букIараб жавгьар,

Кьурун тIун кирталги ран,

Курорталде кьун буго.

 

НекIони батраказе

Бухъараб хоб букIанин, –

Халгьабе курорталда

Кинаб халкъ бугеб жаниб?

 

Кисиниб жо гьечIесе

ЧIвараб лахIду букIанин, –

Жакъа эркенлъиялъул

Ирга лъидасан бугеб!

 

Акаймирза вегулеб

Карават бихьуларищ, –

Хьимал бусен щвечIого,

Чол бокьов гIурав пакъир.

 

Чакарица кваналел

Катлетазухъ балагье, –

Кидаго мучариялъ

Чехь гIорцIичIей гъарималъ?

 

НуцIил кIиликIичI гIадин,

КIичIван къулун йикIарай

КIодол ГIашурахъ жакъа

ГIанса бихьулеб гьечIо.

 

Хьибилса вуссунелъул

«Алалаян» ахIдолев

ХIажил ГIалида гьикъе,

Гьурал кире аралан!

 

Жалго эркен ругони,

Улка-ракь кIочон тараб

Араб хIукуматалда

НухбитIагиян абе.

 

Халкъалде балагьулеб,

Гьезул сахлъи цIунулеб

ЦIияб валаст чIахъаги, –

ЧIаголъи гьелъухъ буго!

 

1935

 

РАЙОСОЯЛЪУЛ ЧОЦА XIАМЗАТИХЪЕ

ХЪВАРАБ КАГЪАТ

 

Бугеб хIал бицине чиги щоларо,

Чохьол гьари хваги дун гьабуралъул.

Чан ругьел баниги, мунги ваккичIин,

Баркалайин абе райосоялда.

 

Исана чуязул чвархъи лъикI буго,

Дун – чолода бухьун чалай хьухьунеб!

Чанги ябуялда гомог бахъана,

Дун гIатIидго буго тIомода жаниб.

 

ГьитIинабго рекIен кIодоги гьабун,

КIалъан букIараб дун финотделалде.

Гирун унеб ботIрол битIараб жаваб

ЖакъалъагIан дида лъан букIун гьечIо.

 

Гьале ихалъ хасел хисулеб буго,

Харил сум бихьичIо, хьул лъунин абун.

ВачIун Кураевас картIихъан ваккун,

Казият бегьула, гьаб цIалейилан.

 

НекIо, хIинчI пархани, пурхулаан дун,

Гьодилъ тIил баниги, тIуркIулеб гьечIо.

ТIаде квер бегьани, квачI кьабулеб дун,

Квелъ бачIого буго гьанже мерхьунеб.

 

Макьилъ бихьунилан кIалцIи-хералъул,

Херлъидал лъаларо, регьенго гьечIо.

Хиял тIамунилан тIогьол авлахъаз

ТIаса цIира гъараб цIилъиго чIвачIо.

 

РечIчIани чи чIвалел чалухал берал

Чвахараб магIица гIорогун руго.

ГIалхул чанил гIадал гъуцIарал гIундул

ГIодоре къулараб къо бачIун буго.

 

Расуда баниги тIезе кIоларо,

ТIамун лъола гIодоб, лолен гIадинан.

ТIилидасан бахун бажаруларо,

Билет буго гьанже къваригIараб жо.

 

РекIине кьолелъул кьолокь тIамулеб

ТIенкел букIунаан некIо халкъалъул.

ТIад гьир балеб мехалъ гьод къотIун лъезе

Гьалан босулаан сапаралъ унез.

 

Радал-бакъанида тимар гьабулеб,

Тамаша, доб гIамал гIодобищ тараб?

Щибаб ригьда кIалцIи камун толарел,

Квен щолел чуязда урхъула дир ракI.

 

БахIарал соназул хIисабги гьабун,

ХIасратго рехула хасалил сардал.

Харил гIарахъалде гьури багъулеб

Гьаркьихъе букIуна кIал гьумгьудулеб.

 

Дибирчу рагIула дун бичейилан,

Гьанже гьев вукIана рекIине хутIун.

Хиял гьечIелъусан гьанже гIадинал,

РачIунел балагьал дида рихьичIо.

 

 

Унго рекIинедай ракIалда бугеб,

РекIараб нус гIадаб дир гьод-мокъалда?

Гьирихь хьвадизедай хьулалда вугев, –

Хьалбал рагь-рагьараб гьегь гIадинаб дун?

 

Цо-цо чи вукIунин чол гьан хирияв,

Хъвезе ватичIони талихIкъад ургъун.

Гъадица тIезе гьан тIад гьечIел щукIдул

Щибундай рукIина, кIалалъ цIалелъул?

 

Дир гьанал цIуражо цIадабги тIамун,

ТIаде къуле абе, къаргъа бихьизе.

КъотIун гьанал кесек печиниб рехе,

Пачалихъалъул рагъ бихьун букIине.

 

Хъизаналъе гIураб гIорчо букIина,

ГIусазул сасалъухъ ралагьун рукIа.

ГIагарлъи тIубараб тIатIи бахъила,

Дир тIомотIе базе тIех хIадур гьабе.

 

ХIаригабурлъухъан хасало гIадин,

Дир хъутбузул гьорохъ урхъун ватила.

РекIел мащабалъан пищтIараб цIаялъ

Гьумер-кIал боркьизе бокьун ватила.

 

Гьирихъ биччайилан чи вачIинареб,

Чу боссе ургъарав асул цIодорлъи!

ЦIогьор-хъумур жинда хъвазе рес гьечIеб,

Гьасда данделъараб давла бихьулищ?

 

ТIаде бахъунелъул квер чIвазе кколеб, –

КигIандай рохилел мадугьалзаби?

Каву тун къватIибе бахъунареб дун, –

Хъизаналъул киндай ракI гъун букIинеб?

ЛъикIаб тIагIелалде данде чIван вугин,

ЧIвараб багьаги кьун, босун биччанте.

Баракат гурони тIокIаб жо гьечIин,

ТIад чи вахъиналде чу нахъе баче.

 

1935

«БАЦI»

 

БахIарчилъиялъе чIел букIунаан,

Чан балагьха бугеб гьитIинаб росдал!

Гьунар гьабуразул цIар бахъулаан,

ЦIада чIвараб бацIил биценго гьечIо.

 

Росулъе сордойил хъумурги баккун,

Хъаравуллъиялда лъелаб анкь бана.

ЛъалкIиде балагьун гьалмагъзабазул

Гьвелцин гурищилан щаклъи букIана.

 

РакIалде рехараб хилап тIагIине,

Хатиматги ячIун лъазе гьабуна:

Лъел цIолеб къулгIада гIагарлъухъ бачIун,

ГIундул къотIараб бацI бегун бугилан.

 

Росулъ рачI хьвагIулеб хьвани тун гьечIо,

Тушман чIвазе унел "активаз" рекIун.

Рачел къазе гIурав гIадан хутIичIо, –

Хъурмил махI чIварабго, чIехьана росу.

 

Цо гьалмагъас ахIун гьаракь гьабуна:

Гьве рагIулин гьеб жо жибго тейилан.

Гьвелги бацIилги лъалкI лъангутIизе ниж

Лъимал ратилилан, рортун ана ал.

 

ТуманкI речIчIарабго Гъазиевасде

Гьвехъего хIапиги хIакъаб рагIула.

 

ХIинкъидал бацIилги гьвелго гIадинаб

Гьаракь букIунилан, кIвар гьабичIо аз.

 

МугIрул-щобалги тун, щват бугеб бисалъ,

Шагьаралде буссун, росана галай.

Чури тIун ругьунаб росдада аскIоб,

Алъ хиял гьабуна Хунзахъе ине.

 

Хадур рекIаралги, ракI биххун абги,

Хундерида бихьун бахъана ахIи.

БитIахъе гьеб ккана партизаназул

Заседаниялъе данделъараб къо.

 

Росу кьалуй чIедал, кьурун нахъ буссун,

КьотIа-гьабихъ бугеб нохъо ккун чIана.

Хадуб цеп тIамурал церехъабаца

Сверун ккун бихьидал, хьибил кьун чIана.

 

Вореха, борчIизе тезе гурилан,

Таманчагун МухIу хIадур вукIана.

ХIинкъи тун тIаде ун КурахIажица,

Квер биххун, "хъурмида" ругьун гьабуна.

 

КIиго чи хIинкъараб ярагъгун вачIун,

Магъулаца лъуна цер гьунеб каратI.

Кагътил патрон лъолеб туманкIги босун,

Мусаца гьабуна пунхъизе тIаде.

 

Гьалмагъ райснабас – Арслановица

АскIове щваравго щуцIул чIехьана.

ЧIахъаги Имаев, – ишаналъ босун,

Наку чIван речIчIана чIвараб гьвел гьодилъ.

 

 

Гьалмагъзабаз кьвагьун кьурда речIчIулеб

ЧIер барсулеб гIадаб сурат букIана.

Сверун бакIарараб рикIкIен гьечIеб халкъ

ХвезегIан рагьичIо гьве букIиналде.

 

Гьанже жиде-жидер гIайибги бацIцIун,

"БацIилан" ахIула цIигьулдериде.

Цебехъанлъи гьабун гьвеги нухда лъун,

БитIула киназго килищ нижеде.

 

Нижни, колол чагIи, гIантал ратилин, –

ГIакълу-тадбир бугел кинан хIалтIарал?

ГIадалаб цIар чIванин цIигьулдерида, –

ЦIодораб шагьаралъ щиб жо гьабураб?

 

Гьаб хабар рагIидал, ГIарцумегIеров,

Iантав вал'аги" – ян ун вуго вортун.

АхIи лъикI гьечIилан, хIамаги кIертги,

КIалтIа тугъасги бан, гъун буго жаниб.

 

Живго гьвел бетIергьан ГIалибегилав,

ГIодоб тIимугъ рехун, хадув вортичIищ?

Хунзахъан бачIунеб ахIул цевехъан,

Эв гурищ вукIарав, кIалъазе ккани?

 

Габур бухьун, хадуб хераб гьвеги цIан,

Хъурмида речIчIизе щалдай рачIарал?

Шабагил МухIама цевеги тIамун,

Сардилъ гурищ гинчал Чвахукье щварал?

 

Чияда бицунеб рагIи аб гуро,

Райактиваз гурищ кутак гьабураб?

Киналго гIахьалаб гIайибалъул чIор,

ГIицIаб ЦIадай рехи цIакъаб жо гуро.

Цо рахъалъ гьведеги гьабула гIайиб,

ГIияда нахъаса щай аб бахъараб?

Хъурмица цIцIе чIвараб ЦIадайги бачIун,

Жиндаго щаклъизе щай гелгедараб?

 

Жиб гьве букIин лъазе гIаламаталъе,

ГIебеде битIараб рачI щай борхичIеб?

БацI гурин дунилан гажал рихьизе,

Бухьун букIинчIелъул, кIал щай гьакIкIачIеб?

 

РагIи гIадамаца гIемер бицина,

ГIураб цIар босанин, цIигьул жалго те!

ГIайиб-гъвел хвеларо, халкъ лъугIичIого,

ЛъикIаб гьунар ккана гьитIинаб росдал!

 

Хундерилъ букIараб тушманлъиялъул

Тарих цIи гьабуна цIигьулдерица.

Цебе чIвараб гIакдал гIуж къосиналде,

ГIиял гьве рехана, хъумурин абун.

 

АхIуд вахъунелъул хIетI хехав Муса,

ХIатIал ругьун, тIаде ворхулев гьечIо.

ХIал ккараб бакIалде кIанцIулев лачен, –

Чергесил валинкай кодоре щвечIо.

 

Кутакалда рохсон ссандасан гирун,

Горбонив ун цояв сахлъулев гьечIо.

Лъел гIодобе рехун, ханжаргун унев,

АхIмад вихьичIесда кIалъан пайда щиб.

 

Бихьараб гIакъуба кирилъун хъваги,

Кодоб щун рагIулин гIи цIунулеб "бацI".

Кидаго бергьенлъи баркулел таги,

Туртида лъун баччи биччаге лъазе.

 

1935

 

БЕЧЕ КIАЛЪАЙ

 

Исана гIадинаб сонго лъаларо,

Лъабго моцI балелде бече кIалъараб.

Мегеж хъахIлъизегIан рагIараб гуро

МагIарул мацIалда боцIи ахIдараб.

 

Росулъ хIайваназул хIисаб хъвалелъул,

Къаси ургъун вуго ГъазимухIамад:

Биргад вачIиналде чIухIараб рокъоб

Къан нуцIбигун бече бахчун лъикIилан.

 

Исана дир гIака хIорлъанин абун,

ХIилла-макруялда кIалъан вуго ав;

Асул рагIиялде гIамалги гьабун,

Биргад унеб мехалъ ахIи бан буго.

 

"Эбелалда цадахъ дунги хъвайилан"

НуцIида гьоркьосан гьаркьагъун буго.

Лъаларо, биргадги гIакайилан ккун,

ГIергIедун батизе нух буго элъий.

 

1935

 

ГIАКIАДЕ КИНИ БАХЪИ

 

Дир гьитIинаб гIарза завОНОясде,

Зулмуялъ къвал байдал, къватIиб рехараб.

Къалмил мацI пулхараб гьалагаб кагъат,

Гьарщулеб магIица багIар белъараб.

 

Букъараб заргIанав ГIисаевасул

"ГIадлудал" кутакалъ квегъулел руго.

"Красный партизан" ЗайнулгIабидил

Зулму бергьун буго гьаб нижер росулъ.

 

Радал ликпункталде кватIунин абун,

Кини ана бахъун, бехъерхъун босун.

Карандаса тIечIеб лъимерги рехун,

ЛъикIго йикIа абун, кIал гьикъун тана.

 

Дир унеб гIакIадай гIарац щвезегIан,

ГIеретI босун теян бицана лъикIаб.

ГIин киса тIамулеб, – тIаде къулкъудун,

КъватIибе баккизе течIо дир рагIи.

 

Дун, моцI бачIеб лъимер карандеги къан,

КидалъагIан, ОНО, адин йикIиней?

Кинида гурони макьу щолареб,

Щиб дица гьабулеб гьаб рижиялда?

 

Авги "хIукуматалъ кверщел кьун тарав"

Кутакчи рагIулин, гIайиб щиб бугеб. "

 

Кинабго ихтияр жиндихъ бугилан",

Живго мукIурлъанин, кIалъан пайда щиб.

 

 

* * *

 

КIиго къо иналде прокурорас

Киниги баччун ав тIаде ахIана.

ТIокIаб гьадинаб иш гьабиларедухъ,

Гьале туснахъилан, тункун рехана.

 

1935

 

ЦЕВЕ ЛЪАЛЕВ ВУКIУН КIОЧОН ТАРАСДЕ

 

Дицаги битIизин гьитIинаб салам,

Цеве лъалев вукIун кIочон тарасде.

КIиго-лъабго рагIи лъезин почалда,

Гьури нахъ буссиндал, рехун тарасде.

Дуца гIадамазде гIайиб гьабуге,

Гьорода хадубин халкъ унеб бугеб.

Гьудул-гьалмагъасде, воре, гъвел баге,

Дур гьакихъ балагьун квал-квалев вугев.

Дуца пикру гьабе, кибе цIаниги,

Квелъ духъе кьун гурищ дунял букIараб?

Кинан бицаниги, дур рагIиялъул

МагIна букIунаан некIо халкъалъе.

Гьанже, пакъирасул икъбал бегидал,

АскIов къалев гIадан къанагIатлъила,

Къойил "ворчIами" кьун квер босаразги

Кисаян гьикъизе бегьула дуда.

БачIинаго кквезе лълъар щвечIелдаса,

Лъутулаго рачI ккун чIеларо дунял.

Данде билълъунаго, нилъеца тани,

Дагьабги мугъ рехун, гъолъ нилъги тола.

Радал вахъиналде дур азбаралда

Очередалъул кьер чан букIунебан?

Кьижарав ворчIидал, "ворчIами" кьезе

БачIунеб халкъалъул хабар къотIана.

Чадил гьудуллъиги гьанал вацлъиги

Лъан батила, Камил, кинаб жояли.

Киса бакIаб къоялъ букIараб къукъа

Къварилъи ккаралъур кинал ратана?

Дудаги, вац Камил, кин бицаниги,

Квелъ бакIаризего ракIалде ккечIо.

Кинавго чиясул хIажатги тIубан,

ХIатамилъ бох бухьун, мун хьвадарав куц.

Конякалъул шушби чвантинирги лъун,

Чан квартир букIараб Камил свердулеб?

Квелъ чучун биччани, чода нух лъалеб,

Чан гьобол йикIарай гьудул рещтIуней?

ГьамищтIасан хъвалел кагътал къотIидал,

Къваридго ватила мун туснахъалда.

Сивухъан рачIунел ругьалабазул

Гьогьен чIваларелъул чIалгIунищ вугев?

Щиб гьабилеб, Камил, кIваричIин гьанже,

Кидаго ролъул чед нилъей бегьилищ?

Духъ чангит букIаго, чанги мерхьана,

Гьанже бокьараца кьолоян абе.

МакьастIе щолелъул, чоца хъамулеб

Чанги къо букIанин, кирилъун хъваги.

Харикь рагIалдасан гIарал рихьулеб

ГIумру бачIинеги бегьула дуде.

 

1935

 

* * *

 

Дида цо берцинаб махI чIвалеб буго,

МахIачхъалаядде щолел гуродай?

Шагьри моцIрол гIадаб цо гвангъи буго,

Гордо къирун къутIпу къватIиб баккундай?

 

Москва шагьаралда жанив сверидал,

Дур гIадаб сабураб сипат бихьичIо.

Жибго городалъул гуч бугониги,

Гагу басандулеб остол батичIо.

 

Бахьинаб гьурмаде гьурщарал къунщби,

Къимат щиб дур лъалеб гIолохъабазда?

ЛъаргIиб муцIи гIадай цIвакарай дуда,

ЦIар лъезе кканани, лъай къваригIина.

 

Дур дандиясулгун дагIба буго дир,

Диван къотIулев чи къваригIун вуго, –

Дунялалъул рикъзи бикьулеб мехалъ,

Бокьараб бищизе щай ав тараван?

 

Даим гIазабалда гIадамалги тун,

ГIумруялъ кеп цIулев цо чи бегьилищ?

Масала, дунниха херав чи вугин,

Халкъалъ босун гьечIо гьес гIадаб бутIа.

 

Духъ ккараб гIищкъуялъ гIазаб чIамулел

ГIадамал – ургъалилъ, ав – рохалида.

 

Хиялазул цIадай цо халкъги рехун,

РекIел гьудулгин ав – подручкаялда.

 

Бакъул гордуялда къвал жемарасулъ

Къацандун дун тайпа бажариларо.

Къаси сордо канаб Сураяялда

Сордо барав гьесде диванги цIала.

 

Дуй вокьарав гьалмагъ кьал гьавиларо,

Кьурас боссе тела талихI нилъеца,

ТIокIай йихьичIони, къо-мех лъикI дуе,

Къалам нахъе лъураб гьанже нилъеца.

 

Росулъе щваравго, лъадиги кьабун,

Кьерун чIела къавулъ къварилъиялда.

КьечIеб талихIалъул хIисабги гьабун,

ХIасратго риччала руччарал къоял.

 

1936

* * *

 

Бакъ-моцIалъул гIадаб цIар бахъаниги,

ЦIиндалал хисичIо Исталискияс.

Совет хIукуматалъ квер босаниги,

Мискинаб хасият течIо гьалмагъас.

 

1936

 

 

ГЬИДАЛЪА ХУЧБАРИЛ ХIАЛИЯБ

МАЦIАЛДАЛЪУН "МАГIАРУЛ

БОЛШЕВИКАЛЪЕ" ЖАВАБ

 

"Большевик горалъул" гугьар бахъулел,

ХъачIал ошибкаби щайдай риччалел?

Хасал мурадазде шагьраги рагьун,

Щай мунагь гьечIелъуй чIорал рехулел?

 

Гьидалъа Хучбарги хъачагълъун гьавун,

Ханасул гьабихъе лъим щай тIамулеб?

Халкъалъул цевехъан нахъе кьабгIараб,

КьучI гьечIеб хабарго хъвазе кин кIолеб?

 

МагIардаса илхъи хъамунин абун,

Дун гъачагъ вукIинчIин, хъубаб цIар лъоге.

Ханзабазул боцIул давла гьабидал,

Дун цIогьор гуревин, цIар квешаб чIваге.

 

Дица умумул чIван лъимал бесдаллъи,

Лъил мурад цIунундай, цIале дир тарих.

Россалги нахъе лъун, лъудби къороллъи,

Лъалеб гьечIо асда кин ккарабали.

 

Дун инкъилабалде къоно ричIизе

КъватIибе бахъараб хвалчен вукIарав;

Ханлъи-лагълъиялде данде рагъ базе

РухI бичун вагъарав лачен вукIарав.

 

Жеги ханзабазул хулжил кIал ккурав,

Хунзахъа ватизе бегьула гьав чи.

Хучбарида данде "против" чIарав,

Вихьулищ кутакав критикачи!

 

1937

ТАЛГИЯЛДА ХЪИЗАНАЛЪУЛ КУЛЬТУРА

 

Дирни нужей цIализе

ЦIияб хабарги гьечIо,

Цо къоялъ гьалъ гьабураб

Гьунаралъул бицинин.

 

Гьоркьоб мех бахъичIелъул,

Хъвазе жо гIемер гьечIо,

Хъизаналъул культура

Кагътидалъун битIизин.

 

ТIоцере гьанире щун

Гьоболлъи бичарабго,

Первый сменаялда

Обедалде рачана.

 

Остолалда гIодой чIун,

ГIумруялъ кваначIей ай,

Катлетал цере лъедал,

Цинцияхъ ялагьана.

 

Гьалмагъзабаз киназго

Кваназе байбихьидал,

Айги ламусай гIадан

Йосаризе лъугьана.

 

Цебе ккараб квараналъ

Кодобе гIучIги босун,

 

Нусги алъул квегIабги

Квалквадизе рекIана.

 

Квер данде кколарого,

КIиябго цоцалъ тункун,

Таманаб заманаялъ

Зваргъиялда йикIана.

 

Тарелкаялда жанир

Катлеталгун ягъилей, –

Кванан гьалмагълъиги ун

Айги дунги хутIана.

 

Ахирги квегIаб квералъ

Катлеталъул рачIги ккун,

Катица гIункIкI гIадинан,

ГIучIгун лъугьун мерхьана.

 

Бугеб кутакги биччан,

Кванда тIад къеркьолаго,

Кверги тункун тарелка

Тихь-тихьун рехун ана.

 

Йиххун ккун, гьелда хадуб

Хапулеб букIараб квер,

Карафиналда тункун,

КIихIи бекун рехана.

 

Рахьдал цIураб истакан

Остолалде бегана,

Гарчицаялъул кIуни

КIалагъоркье чIван ана.

 

 

Жаниб цIам бан букIараб

ЦIорол налбек бекана,

ЦIер гIадин къайи-матахI

Минатахъ биххун ана.

 

БакI-бакIалъан ралагьун

Гьимулел чагIи рихьун,

Бохьараб гIетIги бан ай

ГIамал хисун лъугьана.

 

Йортун ячIун сестраялъ

Цебеса бакI бацIцIана,

ЦIакъго нечон лъугьиндал,

"Ничево" – ян лъухьана.

 

Нилъер гIадамал гIадин,

ГIурусал релъуларо,

Расул вукIаравани,

РекIедаса инаан.

 

Азул гIучI-нусалъулгун

ГIамал рекъоларого,

ГIемерал къоял алъул

Къацандилаго ана.

 

Дол санидал гIучIалги

ГIоркь халатал гъудалги

Гьанир ратичIеб мехалъ,

Тушманлъи гьабун чIана.

 

Гьоркьоб маслахIаталъе

Муса кIалъан лъикIилан,

Гьесда хадув вортидал,

Хуриве ун ватана.

Гьев ахIизе витIизе

АхIмадихъе ваккидал,

Ишколалде анилан

Эвги тIагIун ватана.

 

Ахир цо украиналъ

Командирлъиги гьабун,

Кванил алатаздехун

Изнакомлъи лъугьана.

 

Остолалда гурони,

ТIокIай кваналарилан,

Катлетазулгун алъул

ЛъикIаб рекъел бачIана.

 

Бахъун чохтIоги рехун,

ХъахIаб катIариялда

КIичIараб гьоркьоги чIван,

Гьазул гIадат босана.

 

Москваялъул кIудиял

Баришнябигун лъугьун,

Берцинго гара-чIварун,

Гулайталда йикIуна.

 

Эбелалъул букIараб

Маданиятги рехун,

Хунзахъе яхиналъул

Хиялазда йикIуна.

 

"Вижухъе чийин абун,

Лъугьухъе чIагIа абун",

ЧIахIиязул кици алъ

Квешго инжит гьабуна.

"ТарщитIа гьабураб иш

ГьветIа толарин аби" –

Гьадингояб жо букIин

Алъ бихьизе гьабуна.

 

"ЛъаргIий унилан яман

Яхшилъуларин абун" –

Лъабабилеб рагIулги

МагIна гьаниб лъугIана.

 

1937

 

ХIАЛИМАТ КУРОРТАЛДА

 

Дун Талгиялде щун тIоцебесеб нух

ТIарамагъадеблъун гьабула дица.

Гьаниб дирго араб моцIил гIумруги

ГIадада хвараблъун рикIкIуна дица.

 

Дир хиял букIана некIо рукIарал

КIудал тохтирзабахъ Талги батизе.

Гьез кьурал хурдузул кьеккенги гьабун,

ГIемер кватIичIого тIил гIодоб лъезе.

 

Гьадин лъарабани, йилълъинароан,

Нилъер тайпаялъул тохтирго гьечIо.

Хинаб лъелъ регизе гьари гурони,

Гьабулеб батIияб даруго гьечIо.

 

Радал-бакъанида рукъ-бакIги чурун,

РацIцIалъи цIунула, цIакъаб жо гIадин.

Щибаб къойидасан парталги хисун,

Сверизе рахъуна, хъахIмаккал гIадин.

 

Хъублъи–сахлъиялъул тушман бугилан,

Тохал гIадамазе харбал рицуна.

РацIцIалъи унтуда данде чIолилан,

ЧIечIого гьабулеб доклад букIуна.

 

Дирго тIингъилъ егун хIалхьи толаро,

Тамаша, гьадинал чагIи рихьичIо.

 

ГIодобе чIинкьани чIвазе яхъуна,

ЧIаголъи гьабизе лъалев чи гьечIо.

 

Сордо гьоркьоб бахъун кино рагьула,

Кепдай дир гьуразе къваригIун бугеб?

Къойил ункъо нухалъ кванде ахIула,

Кинаб отдых азул гьабго букIунеб?

 

Мугъзалъан гьабулеб гьазул уколалъ

Каранда рукъ ккураб бакъ кин тIагIунеб?

Квералъ рацIцIуниса рукъ ккунин абун,

РекIелъ бугеб унти азда щиб лъалеб?

 

Партал хъахIаб ретIун гIолеб батани,

ГIарцул щиб жо унеб бозил натIазе?

Хинаб лъел ваннаялъ лъилъулелани,

Лъица нилъ гьукъарал рокъор регизе?

 

Нилъер врачаца, чол ракулъги лъун,

Чан гIадин гьарула гьураца ккурал.

Ччорбил гьанги тIад чIван, чIартаца къакъан,

КъачIала махх гIадин риххарал бакIал.

 

Хъун цо тIасажогун тIохьолъ жемани,

Жиндаса лъикIабдай ванна букIунеб?

Боркьун пурчIинагун, гьелда гъорлъ лъуни,

Гьелъин гIадамасул гIетIго бахъулеб.

 

БичIараб ботIрода сверунжоги бан,

Сапил кваралъ къани, квешдай букIинеб?

Бахъун бухIилаго хIелкил тIомги чIван,

ТIупа-къан регаян гурищ абулеб?

 

 

Цо-цо чи вукIуна, дару мекъса ккун,

Доздасан чи хвани, хабар бицунев.

Къо щварав чиясда щибха гьабилеб,

Щокъроб махх кквезеги кIолеб гьечIелъул!

 

1937

 

СУЛЕЙМАН ХВАНИЛАН РАГIАРАБ МЕХАЛЪ

 

РекIел гьудуласул пашманаб хабар,

Хиялго гьечIого, бачIана тIаде.

Хвалил лълъарги гьекъон гьалмагъ ватIалъи

Пирилъун кьвагьана гьинал рекIеде.

 

Чи хвани гьесул бакI гьалмагъас кколин,

Мун лъица хисилев, халкъалъул поэт?

Хварав чи жидейго росдай камулин,

Бесдаллъун хутIана тIолго Дагъистан!

 

Дица дур къалмие къимат кьеларо,

Къокъаб жаваб буго Горькияс кьураб.

КIалзул асаразе рецц гьабиларо,

Орденалъ бицина, каранда бараб.

 

1937

 

 

ЖИНДИРГО ГIАРАЦ  БИКЪАРАЛ ПАЦАНАЗУХЪЕ ХIАМЗАТИЦА РОКЪОСАН ХЪВАРАБ КАГЪАТ

 

Умывальникалъул кран кьуричIел,

Кьерилал васазда салам бице дир!

Сапнал полопалда гьумер бихьичIеб,

Бахьинаб къавмалъул къан ккун босе квер!

 

Бищун хIажаталъур хIалай ратарал,

ХIасратал тIанчIазде дун ракI щун вуго.

Реc къотIараб къоялъ кумек гьабурал,

Квер меседил васал цере чIун руго.

 

Жакъа-метерилан кепкахъ валагьун,

КватIулев вугелъул, ламуслъун вуго,

Кодоб жо гьечIого вачIине нечон,

Бичизе жоялъе ургъулев вуго.

 

Дун тIаде щвезегIан ЦIарлъикI аравин,

ЦIакъго рес къотIани, эсухъе ракке.

Цо нухалъ гьабураб хъатир гIоларин,

ГIусманхIажиясухъ хъаравуллъи ккве.

 

Дица кьураб боцIи берзуй гIечIого,

Нужер гIайиб-гъвелги гIунтIана дихъе.

ГIемерго жо гIадин рохунги рукIун,

Нахъа нуж пашманлъи щвана нижехъе.

 

Цо бегьараб квералъ кIинусго гъурущ

КIудаб жо гуреблъи дидаги лъала.

Лъеберго гъурущ кьун щвараб бумажник

Щоталда гьоркьобе бачине ккела.

 

Жиндирго рухIалда рекъараб гурищ

ХIанчIил би тIинкIулеб? – тIадеги кьела.

Нилъ цо нухалъ рихьун хутIизе гьечIо,

Хадуб иргаялда рази гьарила.

 

ГIадамаз бицуна документазул, –

Дихъе нахъ руссине гьарулин абун,

Цосина уябги букIинадаян,

КIиго анкь рехана эзухъ валагьун.

 

Гванзкуйдул квилуялъ гуккараб царал

Кици нужедаги рагIун батила.

Кодобе щвараб жо нахъе кьезегIан

ГIантал нуж гьечIолъи дидаги лъала.

 

Гьоркьоса цоясда "ЦIадасайилан"

ЦIар лъуни, нужер иш нухда ккун ина.

Книжка бихьани, билет гьечIого,

Бокьаралъуй ине изну букIина.

 

Нухде данде вачIун, гъоркьчIелги гьабун,

Гъараялъ бахъула хъачагъаз боцIи.

Хинлъилаго кверги кисиниб бегьун,

Пацаназул хIалтIи хIеренаб буго.

 

ХIажалъи ккаралъуб къватIиб бахъизе,

Чвантил кIал къварилъун къо бихьулаан.

Специалистазул махщел бихьулищ, –

Нахулъа рас гIадин босун ун буго!

 

 

Нухда хIажаталъе цIунарал кепкал, –

Кодоса гьелги ун, вацIцIад гьавуна.

ЦIикIкIарав чиясухъ рекъон гьечIилан,

ЧIагоял тIанчIаца тIадагь гьавуна.

 

1938

 

ДИЛЪ ГЬАБУРАБ ЖАХIДА

 

Цо чиясда дунял данде бортани,

Рортула киналго гьесул бакI кквезе.

ТалихI-рохелалда чи данде чIвани,

ЖахIдаялъ гьабула гьоркьоб бакI хвезе.

 

Гьале дир тIубараб моцI унеб буго,

Пацаназ кисиниб квер бегьичIого.

КIиабилеб хасел сверулеб буго,

СагIат жаниб лъураб лъор геличIого.

 

АскIоре щвелалде сумка ричIулел

Дир бахьинал васал хьвана цереса.

Бухьахъе кIалги тун, таргьа чIехьолел

Дир тIанчIазул рухьен тIуна дидаса.

 

Дармие бегIераб магIарул халкъалъ,

КъучIбуца нахги кьун, кьал гьавуна дун.

КъахIиб районалъул лъабго тIелекьес

РачIарал сайгъатаз тана дун рехун.

 

Дагьал къояз цебе Къадиласухъа

Къандалъо ун буго, багIаргьалил цIун.

Цере ав гуккизе конфеталги ран,

КIигояс ун буго нахъасан босун.

 

Советалъул пред гьалмагъ Маххулав

Нахъвуссун рагIула, сумкаги чIехьон,

 

ЦIер боссе букIараб кIинусго тумен

Нартица релъарал лъималазе кьун.

 

Лъабабилев гьалмагъ ГIабдурахIимил

Пуд нахул ун буго банкагун цадахъ.

Цо сагIат иналде лъабавго гьалмагъ,

Гьеб расходги гьабун, руссун руго нахъ.

 

Гьеб къоялъ Къадилас кIудияб базар

КIиго-лъабго нухалъ борлъун рагIула.

Вилълъунеб нух къосун, къайи мерхьунев,

Вихьанщинас эсул сипат гьабула.

 

Ццидаца понцIорал гьесул къалалги,

КъватIибе кIанцIулеб кIиябго берги,

Бадисан пирхулеб гьалагаб цIаги,

ЦIилцIица лъим гIадин щвалеб хIацIуги;

 

ХIалуцун бицунеб магIарул мацIги,

ЦIер кколел жал гIадин хучун михъалги,

Гъоркьго къайиги тун лъутулеб халкъги,

Хадув букъун заргин вортулев авги.

 

Бихье дир къандалъо гьаниб кьейилан,

КьабгIезе вортула цеве ккарасде.

Дир багIаргьалил гьир киб лъурабилан,

Бадив къулкъудула данде чIваразда.

 

Асул мешокалъул ишги лъачIого,

"Что такойилан" ккола гIурусаз.

БагIаргьадил бицун гьав семулелъул,

«Гьуя, тавлуйилан» тула лъарагIаз.

 

 

Ахир милициялъ кIвар кьечIебани,

Асар хутIун буго базар биххизе.

Нухда рахъунелъул цIогьол инвалид

ДандечIвай гIоларищ гIаксахун ккезе.

 

1938

ПОДХАЛИМ

 

Дун писателазул союзалдаса

Цо агьлу гьукъизе ургъулев вуго.

Аваристаналъул хъвадарухъанлъи

Дидаго къокълъизе къеркьолев вуго.

 

Дир гуреб къалмие къимат кьун хадуб,

КьабгIула дир кIалалъ кIигIаркьелаб мацI.

Нахъиял хIуччазул хIурмат гьабуни,

ХIацIихьараб бала нилъеца гарацI.

 

Дун дирго гьороца гьулчарав гуро,

Гьурмал лъим бичидал, лъугьарав вуго.

Гьунарал цIикIкIиналъ цIар арав гуро,

Изнакомлъиялъул баракат буго.

 

ГIадамазда жанив дунго веццизе,

Цо учузго щвараб агьлу буго дир.

Чи-чияр рикъарал макъалабаца,

Бакъалда элги тун, тавуш ана дир.

 

Дир гIунгутIабазе гIузру бачине,

Цо чанго кьолорав челен вуго дир.

Жагъалал бакIазде гъалай биччазе,

Гъоркьапалугьаби гьарзаго нилъер.

 

Дир хIалтIуда цебе хIетIе лъолесде

Лъел кIигъатаб хвалчен хьвагIула дица.

 

ЛъикIго вукIайилан цеве унесда

Загьру бахараб хеч тункула дица.

 

Дихъе хIукуматалъ кьураб аманат

Кьалда жаниб дица ярагълъун ккола.

Нилъерабго бахчун, чияраб гьурщун,

Подхалимлъиялда хадуб хьвагIула.

 

Дирго мугъалдасан гьури букIаго,

Гьалмагъасухъ дица гIинтIамуларо.

ГIор щведал, щвараб цIул бахъи гурони,

Нахъияв чиясул ургъел кколаро.

 

Цо тIаде ахIдолеб, цо хIелхIедулеб,

ХIурмат кьолеб, толеб тайна буго дир.

Букъун зар бихьулеб, къулун час кколеб,

Чи вихьун хIалтIулеб хIисаб буго дир.

 

Дун тезе, рехизе рес батулезе

Тамахал рагIаби рицуна дица.

Данде вуссунарев мискинчиясе

Буссараб бер гIезе гьабула дица.

 

Дир данделъиялда борхулеб килищ

Хасал цо бутIрузе мутIигIлъун ккола,

БитIараб бугилан тIекъаб рагIиги,

ТIадги рекъон, дица щула гьабула.

 

Дицаго цIаги лъун, гIариги бухIун,

ГIертIица лъим тIезе тIаделъула дун.

Дир кIалзул бахьинлъи, махьил чIегIерлъи

Бихьулеб гьечIелъул, пайда щиб бицун!

 

1938

КIАЛ БЕГIЕРАЛ ГIУНКIКIАЛ

 

Халкъалъул гIадат буго

ГIор щвани цIул бахъулеб, –

ГIарани сельпоялъул

Сурат гьединаб буго.

 

Йиччан толейлъи лъани,

Лъадиялъ рукъ бухIула, –

ХIалкIварас кIвараб гьабун,

Паналъун унеб буго.

 

Бичулеб жо дагь буго,

Даранчи гIемер вуго,

Даим бакъалда регун,

Къан нуцIбигун чIун руго.

 

Бахъулеб харж лъикI буго,

Хайир къанагIат буго,

Къойидаса къойиде

Нахъехун унеб буго.

 

Ункъо-щуго моцIил харж

ЩвечIилан абула аз,

Щибаб къоялъ гьекъезе

КъагIида кинан кколеб?

 

Цо моцIил харж кватIани,

ТIаделъулин гIадамал,

 

ГIаламат, азул сабру

КигIан гIатIидаб бугеб?

 

Халкъалъул мал кIутIулел

КIал бегIерал гIункIкIазда

ГIор бахине гьабизе

Мех цебего щун буго.

 

"Харж гьечIого" гьабулеб

Хъулухъалда жанисан

Хъорщоде цIабуцIунеб

ЦIогьол квер баккун буго.

 

1938

ЦIАДА РОСУЛЪЕ ЛЪИМ БАХЪИ

 

МугIрул лъим гIелмуялъ гIагар гьабунин,

ГIертIил къвалал риче гьанже, руччаби.

Росдал кIалалдасан турбаби лъунин,

Лъим кколел къалазда къайи тезабе.

 

Дуй цIияб канлъиялъ каву рагьанин,

Карант кьурун босе, Мусал Жавгьарат.

КIалалъан чвахулеб чабхил иццалде

Ургъел бикьулаго кьижа, Супайнат.

 

Уяб хабар буго, – халкъалъул газа,

КIвар кьун кьабун хадуб кьурда рекIунеб.

КьучIаб кици нужей, – цолъарал квераз

Гучал мугIрул-щобал щущазарулел.

 

Гьале мисалалъе лъабкъого рукъалъ

Ункъо километралъ канал бахъана.

Кверде руссунарел саяхъал иццал

ЦIан рачун росулъе чвахизаруна.

 

Азбарахъе бараб гIазу чапарал,

Чанги рес къотIарал сонал рихьана.

Хьухьикьан бецIцIулеб цIадал лъим кквезе,

Гонгикь къалал лъурал къоял рачIана.

 

Хаселалъ лъим баччун чехоткаги ккун,

Чан гьайбатал ясал бусада лъурал.

 

Версталъул манзилалъ иццги рикIкIалъун,

БакIаб гIумруялда кигIан хIалтIарал.

 

Росу батIиялъуй лъади абуни,

Лъим гьечIеб бакIилан нахъе чIвалаан.

ЧIужугIаданалъул агъ бекизегIан,

Мугъалдаса гIеретI бахъулароан.

 

НекIо хIукуматалъ хIалакъаб чахъдал

Гьаркьихъ гIинтIамулеб гIадат букIинчIо.

ГIарзалъ цере чIарал мискинзабазул

Зигара босулеб намус букIинчIо.

 

Совет власталъул цIар тIибитIидал,

ЦIана гъоркьа тIаде турбабаз лъинал.

ЦIияб улкаялде каву рагьидал,

Ругьунлъана кверде киналго ишал.

1938

 

КЪАДАКОГИ РОСГИ

 

Цо къоялъ къадако, къватIи росги ун,

Къадал картIинисан балагьун чIана.

Къудкузда гьоркьосан цо гьудулги ккун,

Пуланаб гонгида рештIун бихьана.

 

Гъоркьгоги къваридаб къадкил каранда

Гьезул рагъариялъ ругънал гьаруна.

Росасда бахъараб жиндаго бецIун,

ЦIадай кIанцIун, хвезе хиял гьабуна.

 

Гьединаб хIалалда хIайран букIаго,

ХIулиги кIалдиб ккун, рос тIаде щвана.

«Нилъерго бусаде босанин» абун,

Берцинаб мацI бицун, сверухъ лъугьана.

 

– Дие дур хIулидул хIажалъи гьечIо,
Дурго йокьулелъул кьунсрузда чIван те.
ЧIахIил бугониги, бусенги гIела,

Босе гьудулалъе; дун жахIайго те.

 

– Йокьулей мун гурищ, кьер берцинаб тIегь,

ТIадагьал рагIаби щайзе рицунел?

ТIокIай мун гурони гьудулги кквечIин,

Щай турарал харбал тенкезарулел?

 

Россал гIоларезда сверухъги лъугьун,
Дур свер-сведи буго гьанже къваригIун!
Саяхъалщиназул гьудуллъиги ккун,
Мун кIечIезе гьави букIана камун!

 

– Вай, дир берзул канлъи, каранзул дарман,
Кида дун чучарав чидар ясазе?

Чорхол рухIалдаса хирияй дуда

Данде лъолеб жого лъаларо дида.

 

– Гьедин ватила мун, радалго вахъун,
Михъ-мегежги къачIан, къватIив лъугьарав;
Къуншбал халатилгун хабар-кIалалда
Хочбарил гонгида рещтIун вукIарав.

 

ГьацIулъе цIам балел мацIихъабаца

ЦIалкIулеб рагIуде гIин щай тIамулеб?

ТIасан кIал бахьинал борхьаз риччалел

Чарал хабаразул хал щай гьабулеб?

 

Дуца балеб къвалги, къалел бералги

БихьичIезда бице гьединаб рагIи.

Къвалакь гьудулги ккун гочардулелъул

Гордухъан раккичIел ккве махсароде.

 

Ралъдал тIиналдаса гозоялъ босун,

Балищ дур гарбида гургинаб жавгьар!

Жаниб тIавап гьабун, тIад басандизе,

Босун лъелищ аскIоб Истамбул шагьар!

 

– Месед-гIарцул дунял дуца баниги,
Гьанже нилъер макъан рекъон ккеларо.
Билкъисил тахида тун хьихьаниги,
Цогидай йокьарав мун вакьан гуро.

 

– Дица чияр къудкул къвалакь ккунилан,
Къварилъизе ккани, дуй камураб щиб?
КъватIул хIанчIаздасан кеп босунилан,
Мун барщизе ккани, щиб жо эб кколеб?

 

– ЛъикI буго, дудаго кинан бихьилеб,

Бихьинкъадкида дун къвалакь ятани?

КъварилъичIого ракI букIинадай дур,

Дандиялъ гьелдасан пайда босани?

 

Бицине мацI бакъван, къварилъиялда,

Къулун гIодойгун аб гIенеккун чIана.

ЧIужуялъул рагIул магIнаги бичIчIун,

БачIун, гьелда цебе гьурмада ккана.

                                                            

1939

 

ПИЛГИ ЦIУНЦIРАГИ

 

БухIараб бакъул къоялъ,

ХIеренго балеб цIадакь

Царай чIужу ячунеб

Вечералда рукIана.

 

Рокьанщинал нигIматал,

Кьер-кьераб, гьарзаяб квен,

Гьуинаб рохалида

Ихтилат-кеп гьабуна.

 

Гьекъараб жоги рекIун,

РакIалде чIухIиги ккун,

Кутак бергьараб цо пил

Гьанже цебе лъугьана.

 

Жакъа буго киналго

Данделъараб параздник,

ГьечIевищ цо речIчIизе

Чиго? – абун кIалъана.

 

Киналго руцIцIун чIедал,

ЦIунцIрадул ццин бахъана,

Михъида кверги бахъун,

Пилалда цебе чIана.

 

Гьанже пил пунщиялда

Гьелде тIаде къулана,

 

Пилалъ хIухьел цIалаго,

ЦIунцIра жаниб борчIана.

 

Пилалъ халатал къалал

Доре-гьанир хьвагIана,

Гьелъул хвенхилъги рекIун,

БакI ккун, цIунцIраги чIана.

 

ЧIваркьун, биххун лъугьана,

Мехтараб пил бигьана,

Гьабизе жоги тIагIун,

ТIуризе байбихьана.

 

КIалдире килщал регьун,

Кинацаго гьиштIана.

«Щай лъутулеб, цIукIаян!»

ЦIунцIрабаз гIайиб бана.

 

ХIалхьун сверухъ ругеца

Хадур гьаркьал гьаруна,

РекIедаса араб пил

КIалагъоркье речIана.

 

Гьелъул хвенех цIоройдал,

ЦIунцIра нахъе бичIана,

РечIчIун киназго цIунцIра

Кодо-кодой босана.

 

Кутакалде мугъги чIван,

ЧIухIараб пил бихьулищ,

Лолен гIадин, цIунцIраялъ

ЦIан битIун гIодоб лъуна.

 

1939

"ЗАХIМАТАЛЪУЛ БАГIАРАБ БАЙРАХЪ" ОРДЕН
КЬУНИЛАН РАДИОЯЛДАСАН РАГIАРАБ
МЕХАЛЪ

 

Жакъа февралалъул перваялъ дида

Гьаваялъул кварал кIалъалел руго.

Лъебералда ичIилъ тарих букIаго,

Турудалъул орден баркулеб буго.

 

Каранда орденни цIакъ бегьилаан,

Багьа кIодолъиялъ нечолев вуго.

Баччизе захIматаб къайи гуроан,

Къадру борхалъиялъ ургъел ккун буго...

 

Дун, дирго мацIалда цIер бетизегIан,

ЦIияб гIумруялъе къеркьезе вуго;

Къаламалъул гажал жагъаллъизегIан,

Жигарчилъиялда хIалтIизе вуго.

 

1939

 

МОСКВАЯЛДАСАН ГЬАЛМАГЪАСУХЪЕ

 

Садру, гьаниве щун къоял раниги,

КъваригIел тIубазе захIматаб буго.

Къойил чIегIераб жо сверулеб гIадин,

Дунги хадув гьавун гьалмагъги вуго.

 

Метер Госиздаталъ договорги хъван,

Диргун иш тIубазе рагIи кьун буго.

РагIал гьечIеб майдан букIунарилан,

РакI гIедегIаниги, гIодов чIун вуго.

 

БатIаго ЦIадаги курорт гурелъул,

Городги рехун тун, рещтIине ккани.

Дагъистаналъулги аслияб центер

Аниблъидал бугеб, лъазе бокьани.

 

Росуги тIадеги гьазул тIох гIебаб,

ЦIадабгIан рекъараб батичIониги.

Рукъзалги дагьалги гьанир чIахIиял,

ЧIухIи эзулалда релълъинчIониги.

 

Амма къватIал дагьал гIатIидал руго,

ГIайиб бахчиларо нилъеца азул.

ГIодоб чIабаралде хъил тIурал руго,

ХъещтIелел рукIуна, рилълъун унелъул.

 

Мармар гьецIойилан гьумер бихьулеб

Хьухьараб къед буго гьаниб къватIазда.

Къаси рогьинегIан чирахъ ссунаро,

Сордо-къо лъаларо дидани азул.

 

1939

 ХЕТАГУРОВАСУЛ ХАБАДА

 

ЗахIматчи халкъалъе чед мукъсанлъизе

Чан лодырха вугев дунялалъ ваччун.

Чорхол рухIги бичун, ватIан цIунарал

БахIарзал чан ругел гьелъ чохьонир лъун.

 

Нилъер ВатIаналъул тарих гвангъарав

Коста Хетагуров хварав чи гуро.

Халкъалда нур барал асаралги тун,

Арав гьесда хадур зигардиларо.

 

1939

 

ГIАШИКЪ  СУЛЕЙМАН

 

Ургъун кодор щварал кочIол рагIаби

Кагътиде росула писательзабаз.

Кисан батарабги къиматаб хабар

Къалмикье бачуна речал цIалулез.

 

Асул мухъаздехун хурхен букIинчIо,

Халкъалде валагьун, ахIулаан кечI.

Къалам, пероялъул гьудул вукIинчIо,

РакIалда мацIги ччун, цIалулаан речь.

 

ГIадамазда жаниб хъачIаб гIунгутIи –

Хъвай-цIали лъангутIи тIокIлъилъун ккана.

ТIолго дунялалда гIибрат босизе

ГIелму цIаличIолъи – цIаруй батана.

 

1939

 

ЭМЕНГИ ВАСГИРУХIГИ ВАТIАНГИ

 

Эмен, дурго рухIги ВатIанги дуца
Цебе кинаб кьелеб, кьал тIаде щвани?
КьогIаб дуниялги дурго намусги
Нахъе кинаб телеб, тушман вачIани?

 

– Вай, дир вас, хабалъе бох бортарав дий,
ВатIанги рехун тун, турараб рухI щай?
БахIараб гIумруги гIашикъаб сонги, –
Дур гьабула ургъел гьелде иш ккани.

 

– Эмен, гIумруялъул къимат борцуна,
Цадахъ яхI гьечIони, порол хъалалда.
Гьайбатаб ВатIанги тушманасе тун,
Нахъе хутIизегIан хвелго бокьила.

 

– Вай, дир вас, мун вокьун кьибил бичарай,
Ячурай дур лъади лъиде чучилей?

Чоде мун вахиндал, хадур гIодулел,

ГIисинал дур лъимал лъиде руссинел?

 

– Эмен, рухIалдаса хIалай хириял
Хъизан-лъимал тела, ВатIан цIунила.
Тухум-кьибил кьаллъун, хадуй ячIарай
Халилат рехун тун, ВатIан цIунила.

 

– Вай, дир вас, дуй гIоло гIумру бичарай

Чохьол эбелалда барахщиларищ?

 

Дуда бер чIвачIого чIезе кIоларев

Дун рехун тун ине, таваккал гIелищ?

 

– Дуца кодов вачун каранде къалел,
Къоял дида, эмен, кIочон тун гьечIо.
Керен кьун эбелалъ гIезе гьавуна,
Нуж кIиялго тела, ВатIан цIунила.

 

– Вай, дир вас, гьадигIан къимат гьабизе,
Дуда ВатIаналда батарабго щиб?
Чорхол рухIалдаса тIаса бищизе,
Нижги угьдилел тун, ахIараб жо щиб?

 

– ВатIан буго, эмен, улкаялъул рухI,

Нилъго къойид гьарун, къезе рекъелищ?

Кьалда хвечIони чи хола бусада, –

Халкъалъул ракI релъун, чIезе бегьилищ?

 

– ГIали, дуца ВатIан тейилан гуро,
Тату хварал нижехъ балагьуларищ?
Хадуб ракI тIун унел тIул бикьаразе
Кьолел жавабазухъ гIинтIамуларищ?

 

– Эмен, мегежги ккун, мун туркIизегIан,
ТуманкIул гуллиде чучила керен.
Тушманас дур к
Iалалълъ ярагъ базегIан,
Рагъул фронталда къанщила берал.

 

Инсуца, васасул жаваб рагIидал,

МагIу чвахулаго, хурхун къвал бала.

Халкъалъе рухI бичун, рахIат цIунизе,

ХIасрат бергьарасда салам гьабула.

 

1939

 

 ДУН ДЕПУТАТ

 

Дун райсоветалъул депутатлъуде

Первый округалъул кандидат вуго.

Киналго разилъун избирателаз

Дие  гьаракь кьезе  рагIи кьун буго.

 

Дихъе кьолеб бугеб халкъалъул божи,

Берзул канлъи гIадин, кодоб цIунила.

Кандидатлъиялъе дида чIвараб цIар

ЦIорол рамкаялда жаниб хьихьила.

 

Дир къаламги мацIги избирателаз

Изну кьураб хIалалъ хIалтIизе руго.

Бицунеб хабарги хъвалеб асарги

Халкъалъул кIалдисан босизе буго.

 

1939

 

ГЬЕКЪЕЗИН – МЕХТИЛАРИН

 

БахIарал хер гьарулеб,

Херал бахIар гьарулеб,

РухI гьечIеб, чIагояб лъим

Гьекъезин – мехтиларин.

 

Лъелав рекIинавулеб,

РекIарав лъел гьавулеб,

РакIал тIадагьлъулеб лъим

Гьекъезин – мехтиларин.

 

Цоял релъизарулеб,

Цоял гIодизарулеб,

ГIадан хисун лъолеб лъим

Гьекъезин – мехтиларин.

 

Рохарал пашманлъулеб,

Пашманлъарал рохулеб,

Хабар гьуиназул лъим

Гьекъезин – мехтиларин.

 

Мискинал бечелъулеб,

Бечедал мискинлъулеб,

Чараб гIамалалъул лъим

Гьекъезин – мехтиларин.

 

ЗагIипасда рухI лъолеб,

ХIинкьарасда яхI гъолеб,

 

ХIалада чIолареб лъим

Гьекъезин —мехтиларин.

 

Берзул канлъи бецIлъулеб,

МацIалда гарацI балеб,

Гали цоцалъ балеб лъим

Гьекъезин – мехтиларин.

 

Ургьиб дагьаб рекъараб,

Рокъоб гIемераб лъикIаб,

ГIорхъи тани, гьагаб лъим

Гьекъезин – мехтиларин.

 

Столалда берцинаб,

Сурпаялда нур балеб,

ЦIикIкIун ккани, квешаб лъим

Гьекъезин – мехтиларин.

 

ГIакълу нахъе гьабулеб,

Гьава жаниб бачунеб,

Ничалда мал бараб лъим

Гьекъезин – мехтиларин.

 

"Ма!" – ялъ тарасул дарман,

"Дуй!" – ялъ ккурасул тушман,

Тах роходеги гьабун,

Гьекъезин – мехтиларин.

 

1939

ГIАБАДЕРИЛ КЬО

 

Дунялалда жанир жеги тIатинчIел

Техникаби руго гьанже раккулел.    

Тарихиял тIанчаз жеги рехсечIел

МахщелчагIи руго рижун рачIунел.

 

Дудаго тамаша бихьун букIине,

Щай унарев, ГIали, ГIoбоде щвезе, –

Жанисан лъар унеб кIкIалги жибго тун,

Хьибилалда лъураб цо кьо бихьизе.

 

Жаниб лъим буссани, ссакал чучула,

СихIирлъи бихьулищ цо гIадамазул?

Сверухъ бакI бакъвани, къед щулалъула,

Щивдай гьаб ишалъе ургъана азул?

 

Цин кьоде щвелелде хьитал рахъани

Нахъа эл ретIине лъица гьукъулеб?

Лъар бахунеб мехалъ махIаби гури,

МухIума велъизе, рогьодай бугеб?

 

Цо-цо чи вукIуна ракI щоларого,
Щиб жо майданалда бараб кьойилан.
Алъул азий бугеб къварилъиго щиб,
КъваригIел гьечIеб жо бицин гурони?          

 

1940

 

МУХIУМАГИ, ХIАМАГИ, ОЦГИ

 

МухIумил букIун буго, –

КIодоца бицунаан, –

Цо кьарияб хIамаги

ХIалтIуца чIвараб оцги.

 

Оцоца, хIал бергьидал,

ХIамида гьарун буго,

ХIалтIи тIаса борхизе

Нух тIалаб гьабун буго.

 

Гьелда ракI гурхIун хIама

ХIилладуй ургъун буго, –

Унтараб ххвел гьабе,ян

Малъа-хъван битIун буго.

 

«ХIамил гIакълу» босун оц

Угьдизе лъугьун буго,

Бараб рагIи-херги тун,

Хучун расгун чIун буго.

 

МухIума хIайваназул

МацI лъалев вукIун вуго,

КIиялъго лъураб план

Гьесда лъан букIун буго.

 

Гьанже МухIумица оц

ХIалхьиялда тун буго,

 

ХIамаги рукьалда бан,

Векьаризе ун вуго.

 

Гьеб къоялъ, бакъинегIан

«Къощилан» ахIтIолаго,

ХIохь бахъизе течIого,

Терезе гьабун буго.

 

Гьанже, ракI бухIун хIама

ХIункъдизе лъугьун буго,

ХIиллаялъе битIараб

КIичIалъ жибго ккун буго.

 

Къаси рокъоб буссиндал,

Свакан гIодоб ккун буго,

Сардилъ гьагIдолеб алъул

Гьаракь-бакъан къун буго.

 

ТIаде изнуги гьарун,

Оц баккизе щун буго,

Щиб-кинилан хIамида

ХIал-хIукму цIехон буго.

 

 – Баркала, гIамал берцин,

ГIемер квешаб хIал гуро,

ХIамуздего баккичIеб

Цо унтиги щун буго.

 

Дирго шокълъиялъулни

Щибго бицинароан,

Цо рокьукъаб хабаралъ

Хагазе гьабун буго.

 

 

Щиб хабар эбго? – йилан,

Оцоца гьикъун буго,

Пашманаб хIухьел биччан,

ХIамица абун буго:

 

Дур багьа хвелебилан

Хважайин хIинкъун вуго,

Метерги бахъинчIони,

Хъвезе ургъулев вуго.

 

Гъоркь букIараб хIалалда,

ХIалкIвараб жоги гьабун,

Бараб рагIи-херги кун,

Ххвел-кIеч тун чIезе буго.

 

Гьанже оц биххун буго,

Алъ чIчIикIи тIамун буго,

ТIаделъаралъ рагIи-хер

Холеб хIалалъ кун буго.

 

МухIума велъун вуго,

ХIамида мал бан буго,

ХIилладул бетIерилан,

ТIуризе гьабун буго.

 

1940

 

БАЦIГИ ЦЕРГИ

 

КIалдиб хIацIу бакъван, къечалъ тIул бухIун,

ЯхI хвараб царада цо ицц бихьана.

ЦIулал ракваялда кваралги жемун,

Жаниб гел рехулеб гванда батана.

 

Бергьараб гьаваялъ гьелегьараб цер

Сверун жен-жедана, жаниб баккана.

Раквида бухьараб кварил кIалги ккун,

Гвандил тIинуялда тIибитIун ана.

 

Гьанже, чехь сабаблъун бетIер хванилан,

Хиялазда царал цо заман ана.

Эхеде бахине нухги гьечIого,

Гьелъул хIисабалда хIайран букIана.

 

ХIиллаялъул бетIер жагъал хутIилищ –

Жаниб къулун цо бацI балагьун чIола,

Бакьулъа къотIараб тIатIул чед гIадин,

ТIокIкIараб лъелъ моцIрол сурат бихьула.

 

Хьул халатаб бацIалъ цIех-рех гьабула,

ЧIезе кIоларого кIалтIа тирула.

  Гьабго щиб бакIилан – кIал-бер чIикIула.
Цараца жанисан жаваб гьабула.

 

МоцIрол канлъиялде килищги битIун,

Кваназе бачIаян чIамун къулчIула. –

Бащдаб дицаги кун, нахъе хутIараб
ТIатIул чед бугоянгажал жирула.

 

– Кинан дун бачIинеб, мали гьечIелъул,

ГьедигIан гъваридаб гъуялда жаниб?

Гъира бугоан дир тIатIи кваназе,

ТIаде нух гьечIелъул, гьабулеб жо щиб?

 

Гьаб раквида бараб кварил кIалги ккун,
К
IанцIе хехго жаниб, халат гьабуге,
Киналго нилъерал рач
Iунеб, унеб,
Эркенаб нух бугин, расги хIинкъуге.

 

Гьанже, бакIаб бацIалъ квар гIодой цIайдал,

Цояб рахъ ккураб цер кодой босана.

Сордо лъикIан – абун, бацIги жаниб тун,
Жалалъеги къулун, ххазе гьабуна.

 

1940

 

РАЙЗОЯЛЪУЛ ЧОЛ ГIАРЗА

 

Дир хьалбазда ругел гордал рихьизе

Ваккейилан абе Ибрагьимида.

Ургьире рагьарал ругънал къачIазе

Чи витIеян абе АтахIиласда.

 

Ав мотоциклалда ругьунав чияс

Чармил батилилан тун рагIула дун.

Даим машинаялъ хьвадун ругьунлъун,

Рилъалъада течIого чIван рехана дун.

 

Эхебе-эхеде хадуб цIаларо,

ЦIалаца букIуна бетIер бухулеб.

Сухъмахъ нухин абун ав рещтIунаро,

Чехь букIуна хIатIаз тIарс гIадин чIвалеб.

 

РещтIаде щваралъуб чу эркен гьаби, 

Киданги гьесул гьеб жо букIинчIо.

КIалдиса бахъиги къвалал чучиги,

Гьеб къадараб гIамал гьезего гьечIо.

 

ЧIая, ас чурхъарал чуязда гьоркьоб

Чан абизе гьанже дун ккезе кколеб?

Хьалбалги рагь-рагьун отпуска кьурал,

Дунги малъичIого, лъабгодай гIолеб?

 

Вай, рекIиндал чиги рещтIиндал чуги

Щайдай кIочон тола товарищазда?

 

КIалцIи-хер гьечIого, нухда унелъул,

Хиял щиб букIунеб азул ракIалда?!

 

Ниж къаси рехараб саломаялда

Сордо рогьинегIан кIал ккун рукIуна.

Сапаралде индал гьалбадерилъур,

Нижги кIалтIа рухьун, кIалцIи аз куна.

 

Азул остолалда истакабазул

Цоцада тункулеб звархи букIуна.

Зодихъе ралагьун цIваби рикIкIунел,

ЦIад-бакъ рекъагиян нижги рукIуна.

 

Дун хванин рагIани, магIихъабаца

ГIечIенги гьаралги гьоркьор рехсоге.

Сапаралъ унелъул Ибрагьим ТIалхIат

ТIад гьалан лъечIеб чу рекIун витIуге.

 

1940

 

ЯЦАЗ АХIАРАБ КЕЧI

 

Биун месед тIураб ВатIан цIунизе

ТIулил вацал араз ахIизин цо кечI,

ТIогьол квацIи гIадаб гIурхъи хьихьизе

ГIищкъуялъ цIаразе цIализин цо речь.

 

Дагъистан чIухIарал чIагоял васал,

Босен тезе гьабе тушманзабазда.

ТалихI рохелалъул цIурал гIолилал,

ЦIа пархине гьабе фашизмаялда.

 

Нуж мугIрул гъулдузул гъалбацIал рукIин

Хвалчадул чапиялъ бихьизе гьабе.

Шамил имамасул тIанчIилъун рати

ТуманкIул кIалдисан босеян абе.

 

ГIарцул дангъва чIвараб Дагъистаналда

ЧIегIераб тIанкIги лъун, нахъе руссунге.

Меседил хатI хъвараб хундерил тIалъи,

ТIаде гъалай биччан, чорок гьабуге.

 

1940

 

МИСКИНЛЪИ – ГЬВЕЛЪИ

 

Инсан мискинлъугеги:

Киназго гIайиб чIвала,

ГIагарал- божаразул

Бадиса вортун уна;

Рокьанщинал кьаллъула,

Кьибил-тухум барщула,

Кьабун квер босулезда,

Цеве чIани, къосуна;

Цересел гьудулзабаз

Гьавго щиван гьикъула,

Рукъ цурав мадугьалас

Мун кисаян цIехола.

Рес рекъарал къоязда

Къулун час ккун рукIараз,

Чвантил тIину багьидал,

ГьвехъгIан гIинтIамуларо.

ТIаде вачIунеб мехалъ

ВорчIами кьун рахъунез,

Урхъараб салам кьуни,

Буссине гьабуларо.

 

Рес бугезулъ реццулел

Берцинал тIабигIатал,

Мискинлъиялда жанир

Жагъаллъилъун рикIкIуна.

БахIарчилъи гьабуни,

Гьаглъийилан абула,

Гьезул кверзул гIатIилъи

ГIадаллъийилан тола.

Мискинзабазул хIелму

ХIинкъиялде бачуна,

Бечедазулъ бугони,

Берккеялда хIинкъула.

ВуцIцIун чIани, цIорораб

ГамачIилан рикIкIуна,

КIалъани, мажнунилан

Инжит гьавун релъула.

 

Божанщинал щаклъула,

Щибаб гIайиб рехула,

Чияр ккарал мунагьал

Гьесде тIаде хьвагIула.

Веццанщиназ какула,

КумекчагIи тIагIуна,

Киналниги балагьал

Гьоболлъи бан рещтIуна.

Росдае басралъула,

Масъала захIмалъула,

Рес къотIун хутIизегIан,

Хвелго лъикIилан ккола.

Халкъалъе инжитлъула,

Лъадиялъ нух босула.

Мискинлъи гьвелъи буго,

Гьеб рагIи гIезе ккела.

 

1940

 

МОСКВАЯЛДАСАН РОСУЛЪЕ ХЪВАРАБ

 

I

 

Чан кагъаг хъваниги, хабар лъалареб,

Лъил гIайиблъун гьанже гьабго рикIкIунеб?

Лъабго-ункъо нухалъ тел кьабаниги,

Кьолеб гьечIеб жаваб – гьабго щиб кколеб?

 

Жакъаги метерги – кIиябго къоялъ,

КигIан чIалгIаниги, чIела валагьун.

Гьелдаса хадубги хабар лъачIони,

Лъугьина къватIиве, къомех лъикI гьабун.

 

Боссе къваригIараб къайи-матахIги

Хадуб битIейилан тIад бухьун тела.

Дирго чумаданги, гьазий течIого,

Поездалде рехун, хазе гьабила.

 

Бичулеб жо гьаниб чанги бугоан,

Чванта багьи буго балагьалъе ккун.

Щиб дуй бокьаниги кьолеб бугоан,

Гьал кассирал руго квешезе лъугьун.

 

II

 

Гьанже гIадин Москва бечедал къоял

Чан нухалъ щваниги дида рихьичIо.

Чедги, хIанги, гьанги, гьоцIоги, нахги –

ГьанжегIан гьарзаяб заман батичIо.

Магазинал руго жалго кьабун цIун,

Кьер-кьераб ххамалъул, халкъалъе кьолеб.

Хара, къатIипа, шал, – лъезе бакI тIагIун,

ТIатIала бан буго борцунеб, унеб.

 

Пальто, костюм, калош кигIанги буго,

Кинаб размералъул дуй бокьаниги.

Туфлаби, шелбетал – счет гьечIо гьаниб,

Шагьаби рахъизе захIмалъичIони.

 

ТIолго магазинахъ бичулеб жоги,

Очередь гьечIого, эркенго буго.

Ирга дир бугилан дагIба-къец гьечIо,

КъваригIанщиналде нух рагьун буго.

 

Жакъа гьаниб бугеб гъекъолеб жоялъ,

Жанибе чIехьани, хьиндал кIкIал цIела.

Чогърол бутылкаби, печатги ричIун,

РакъдатIе регани, гуми лъедела.

 

Гьаниб бугеб пихъил гохIал гьаруни,

Карпаталъул мугIрул гIодор хутIила.

Хъарпузги пастIанги пудазда лъуни,

Гьелда данде цIазе щиб жодай гIела?

 

III

 

Гьаниб камураб жо цохIо бакъ буго,

Къого къо батила бер кIутIичIого,

Къаси сордо бачIин сундалъун лъалеб, –

СагIат гьечIев чияс гьикъизе буго.

 

Амма дида аниб чIалгIун бугеб куц, –

ЧIечIого мацIалда цIигьул ратула.

ЧIухIарал номерахъ ракI гъолеб гьечIо, –

Гъогъол цIураб росулъ анищан ккола.

 

Печалъул корониб картошкаги бан,

Керен боркьулеб мех щола ракIалде.

Щибаб радал гIужалъ гIачи гъолелъул,

Дунго вахунеб тIох тIамула цебе.

 

ТIолго улкаялде канлъи биччалеб

Кремлиялъул цIва ЦIадайищ бугеб?

Кинабго агьлуялъ гьумер буссараб

Столица тезе дун ахIараб щиб?

 

Щакъи, къалам, кагъат, кинабго алат,

Квер бегьун босулеб остолги гьаниб.

Киналго хIажатал жанирго ругеб

Гвангъарал нуразул номерги гьаниб.

 

РакI гъолареб мехалъ, кIалъа-ралъазе

КIигIаркьелаб лълъарал ритIучIги гьаниб.

Кида бокьаниги, рацIцIалъиялъе

ЦIорораб, бухIараб лъимги дир гьаниб.

 

Дица килищ цуни цо магIидасан,

Бокьараб квен кьолеб кухняги гьаниб.

Квер тIад бахъичIого чи ватулареб

Тамахаб бацIцIадаб бусенги гьаниб.

 

Дир къалмил мухъазул къиматги гьабун,

КъватIибе биччалеб тIехьги дир гьаниб.

Къоло анкьабилеб октябралда

Творчествоялъул речги дир гьаниб.

 

1940

ПИСАТЕЛЬ ЩИВ ЧИ ККОЛЕВ?

 

Писатель, мун ккола ракIазул инженер,

Жакъа халкъ къачIазе дуй кьола ихтияр.

Духъ буго гьабсагIат свин гьечIеб зулпукъар,

Сунда кьабаниги, кьужун рехулареб.

Хечги дур бегIераб, баччизе тIадагьаб,

ТIаде гIуж лъечIого гIадамал лъукъулеб.

Духъ буго гIарада гIорхъаби тун унеб,

Аскаралъ, сангаралъ, галаналъ кколареб;

КIкIуй кIанцIун, цIа пирхун, халкъалда лъалареб

Лъиде рехханиги гулла алхунареб;

БацIцIине кколареб, цIураб чIехьолареб,

Цо речIчIаралъ гIодов гIемерав чи лъолеб;

Баччун свакалареб, чу базе кколареб,

ЧанцIул кьвагьаниги, гулла-хер холареб;

РухIго бахъичIого, чIухIухъан рехулеб,

ЧIаго хабалъги лъун, хвечIев чи вукъулеб.

Писатель, мун вуго кIудияв художник,

Халкъалъул жанисан суратал рахъулев.

Цо рахъалъ, мун ккола бергьун тIокIав врач,

Чорхол гIузру бицун, гIадамал къачIалев.

Дуца ВатIаналда тIад гIарац бекьула,

ГIурхъаби цIунарал бахIарзал реццула.

Дуе улкаялъул эркенлъи бокьула,

Кьал гьечIеб ракълиде захIматхалкъ ахIула.

Бецлъарал ракIазе дуца канлъи кьола.

Культуриял нухал рихьизе гьарула.

Дур асараз гурищ артистал куцулел,

Кино-театрал дуцайин рагьулел.

Дур щакъи бакъварал къоял рачIунгеги,

Къалмил мацI цIорорал сардал дандчIвагеги.

 

1940

* * *

 

Дир хIукму гьикъани, хIеренго бице,

ХIанчIазги гъудузги толев гьечIилан,

Тухумчилъиялъул къавмги тIаделъун,

КъватIул хабаразда хадув вугилан.

 

Мегеж хъахIлъизегIан жанив сверичIеб

Судалъул рукъ буго рагьулеб-къалеб.

Инкъилаб ккелалде къаница ккурав

КIудав инсул буго аслу цIехолеб.

 

Спекулянтазул чвантихъ балагьун,

Чанги судиясул совесть билана.

Чияр захIмат кунел кулаказде цIан,

Кагътил  партийцазул пальто бихъана.

 

1940

 

ГЬУДУЛЛЪИ ЛЪИЛГУН ККВЕЛЕБ?

 

Гьудул-гьалмагъзаби рекIкIал жал руго, –

РикIкIине гIемерал, ратизе дагьал,

Рес рекъараб къоялъ чвахун рачIунел,

Чванта багьарабго мигьлъун тIагIунел.

 

Дуца гьалмагълъун ккве квер гIатIидго тIехь,

Кидал бокьаниги, дуй пайда кьолеб.

Гьудуллъун те дуца литература,

Мун хисарданиги, цо хIал ккун чIолеб.

 

Дуйго гьоцIо тIолел тIанчил гьурмазде

ТIаде лъикI балагье, гьуинлъи лъазе.

Гьекъон къеч хьваларел къалмил хIуччазде

ХIухь базе тIаделъе, тIагIам бихьизе.

 

Дуца каканиги, квеш букIунареб,

Кодоса биччаге бечедаб ярагъ.

Квер хьвагIун таниги, ццин бахъунареб,

Цадахъ букIа дуда ракIцояб гьалмагъ.

 

Мун гьоболлъухъ рещтIа чIухIаб къавуда,

Къойил вачIаниги, мун чIалгIунареб.

ГIумру тIаме дуца тIогьол бахчабахъ,

ЧанцIул гьурщаниги, пихъ тIагIунарел.

 

Дуца керен чуче кагътил мухъазде,

Дур изну гьечIого ургьир лъугьунел.

Ургъел бикье дуца кьучIал тIанчазде,

ТIаде балагьидал, гьимун релъулел.

 

1941

ЛЕРМОНТОВ

 

ХъахIал буртабиги гъажалде рехун,

Хасалил къояца къолъикI гьабуна.

 

Къвалакь гьорол цIураб перелоги ккун,

Гьалагал сардаца сапар бухьана.

 

Роол гьаваялъул гьуинал махIаз

ХIулараб гарбида гормендо чIвана.

 

ХIасратал тIугьдузде тIинкIараб щубалъ

Щокъаб хвенехалда халича бана.

 

Дунял чар гьабурал чадралги рахъун,

ХъахIал гвардияз мугIрул регана.

 

ГIурччинал чухъбузул чабхъен баккидал,

Чиновникзабазул кIичIал рортана.

 

Мусрудулъ жемараб рузил жаназа,

Жаниб рухIги тIинкIун, тIуркIун борчIана.

 

ТIаса хъалги рехун, хъахIаб чудкида,

Кваркьи-милъир бижун, боржине кIвана.

 

Рихьулищ дол мугIрул, гIидраги баккун,

ГIиял рехъабазде хьвагIелел ругел?

 

 

Хьиндалазул магъилъ гъутIбухъ балагье,

Гъоркьан тIамахги бан, тIегьалел ругел.

 

Гьаваялъ къанцIулел цIахIилал накIкIал

ЦIун-чIехьон чIечIого хьвадулел руго.

 

Хьухьикьан рецIцIулел цIадал иххаца

ЦIорол мугIрул чапун чвахулел руго.

 

ГIазул тIулбузда гъоркь тIепун рукIарал

ТIокIкIарал иццазда канлъи бихьана.

 

ТIад къараб гIабулалъ къанщун хутIарал

Къаралазул лъарал лъелехь бан ана.

 

Рогьалил хIанчIазул хIасратал бакъназ

ХIайранал ракIазул бокIнал ритIана.

 

ТIогьоде хьвадулеб найил зузуялъ

ЦIиял пикрабазде каву рагьана.

 

Ралъдал карачелаз курмул лъалъарал

Кавказалъул васал ракIалде щвана.

 

Культурияб рагъул постазда чIарал

Писательзабазул хIисаб гьабуна.

 

Дица Москваялъул лебалав поэт

Лебедев-Кумачил кучIдул ахIана.

 

Ленинградалъул тарих гвангъарав

Тихоновас хъварал харбал цIалана.

 

 

Дун Грузиялъул Табидзедасан

Тамахал асарал росулев вуго.

 

Азербайжаназул Самед Вургунил

Гвангъарал рагIабахъ гIенеккун вуго.

 

Дир рекIелъ жендула херав Жамбулил,

Жергъада квер кIутIун, тIамулел бакънал.

 

Жанир расандула Украиналъул

Эркенав писатель Павлол асарал.

 

Макьилъго бихьичIеб Белоруссия

Берда бухьана дир Янка Купалас.

 

Кидаго рехсечIеб Эстонияги

АскIоб лъуна босун Барбарусица.

 

Адабияталъул лъикIал рекIараз

Лъица кьураб мисал кьочIой босараб?

 

Россия лъалъарал лъетIахъабазда

Лъил кумекалдалъун канлъи бихьараб?

 

Рагъул фронталда писательзабаз

Дур чархида гурищ хвалчен лъухьараб?

 

Халкъалъул ракIазул инженерзабаз

Дур техника гурищ коцой босараб?

 

Дур кочIол мухъалъан пирхулеб цIаялъ

ЦIияб гIумруялъе канлъи гьабуна.

 

 

ЦIулалъан кIкIуй гIадин беролеб бугеб

Дур творчествоялъ тушман воркьана.

 

Дуца пачаясул чанахъабазда

ЧIорто бахъуларел ругънал гьаруна.

 

Чури тIун хьихьарал гьезул хъурмазда

Хъубабщинаб рогьо гьурмада чIвана.

 

Дуца Пушкин чIварал чIухIухъабазул

Загьруяб къаламалъ кьисас босана.

 

ПасихIаб мацIалда печать кьабурал

Рачун хвелалдего хабалъ рукъана.

 

Дуца пачаясул зулму какарал

КучIдул рикIкIунелъул, ракIал тирхула.

 

Кавказалде витIун мун унеб мехалъ

Абурал рагIабаз гIумру бохула.

 

Мун чахьал рицатал чиновникзабалъ,

Чаргъудузул мухъилъ хъергъулъун чIана.

 

Хъубал буржуязда жанив гIуниги,

ГIинтIидалъ тIегь гIадин, тIокIлъун вачIана.

 

Мун хIукуматалъул хIалихьатаб иш

ХIехьезе кIвечIого, кIал гьикъун хвана.

 

Ханлъи-лагълъиялде данде къеркьезе

Къуват гIунтIичIелъул, чIчIалтIе вахъана.

 

Мун – гIумру гъитIинав, гIакълу тIубарав,

Пикраби гвангъарав цевехъан вуго.

 

 

Совет хIукуматалъ дур къаламалъе

Къимат лъикIаб кьунин, кьижа, Лермонтов.

 

1941

 

****

 

Бабал, бабал авали,

Дадал, дадал авали.

Яре нахъе, богIоли,

Кьеларо дуй дир ГIали.

 

Бабаца дахIа тIела,

Дадаца махIа кьела.

ХIажи хъаме, хъумали,

Кьеларо дуй дир ГIали.

 

Адаца ахх бачина,

Дацица кечI ахIила,

ДахIададал квенчIелда

Кьижила нилъер ГIали.

 

ГIашаца хIинчI босила,

Мусаца кьегIер кьела...

Бабал, бабал авали

Дадал, дадал авали

 

                          1941

ВАСАСЕ ЯС ГЬАЙИДАЛ,

ИНСУЦА ХЪВАРАЛ РАГIАБИ

 

Вай тIокIай яс, цIакъай яс,

ЦIар щибдай дуда лъела?

Лъилго кIалдиб ругьунаб,

"ПатIи" – яндай абила?

Инсуца кепкал щведал,

КигIан цIакъдай къачIала,

КъватIиса вачIунелъул,

Щиб жодай дуй босила?

ГIадатIа катан чIвала,

Каранда маххал рала,

Кинидал мокъидасан

Маржаназул цIал бала.

Рукьалда курхьен ххела,

Килщида баргъич ххела,

КвачIалги ккун бабаца

Бульваралде ячина.

Рагъида гьулак бала,

Гьаркьица лепек ххала,

Гъалазда хIулиги чIван,

ХIинчI гIадин ясандила.

ГIарцул рахсал росила,

Меседил кIилкIал рала,

Ясазда гьоркьой ПатIи

ЯтIа гьайизе лъала.

Дадаца кодой ячун,

Каранде къан баила,

Керенги кьун бабаца

Кьижизе ахх бачина.

Яхъа кIододейилан

ДахIабаба хурхина,

Хекко кодой кIанцIеян

КIудадаца цIункIила,

ЦIияб гIумру босизе

Яслиялде къокъина,

Къвалакь азбукаги ккун,

Школалде йитIила.

 

1941

***

 

Дур карточкаялде тIаде къулидал,

Къвалакь чIвараб квералъ канлъи босана

Киса щийдай абун балагьулаго,

Берзул чIорал речIчIун чIвазе вахъана.

 

Дур берцинлъиялъул бугеб гIунгутIи –

ГIищкъуялъ холезухь халгьабунгутIи.

ГIайиб рехизе бакI дур хIараялда –

ХIасрат бергьаразде балагьунгутIи.

 

Аман цо гьитIинаб ругъунищ лъелеб, –

Радал-бакъанида дуца къачIазе.

КъотIун цо лагагун вегизе анищ, –

Дур хIеренал квераз катан жемизе.

 

1941

Поиск

 


Произведения

 

1891–1917гг

1917–1934гг

1934–1941гг

1941-1945гг

1945-1951гг

ГIумруялъул дарсал

ГIадатазул жул

Баянал

РичIчIуларел рагIабазул магIна

Переводы

 



© При использовании материалов сайта, ссылка на сайт www.tsadasa.ru обязательна                                 dagistan@mail.ru