Главная   ֍   Творчество   ֍   Библиография   ֍   Фотоальбом   ֍   Избранное   ֍   Поэты Цада   ֍   Контакты
             

БАЯНАЛ

 


ЦIадаса ХIамзатил тIаса рищарал асаразул гьаб тIехь биччалеб буго гьесул 130 сон тIубалеб юбилеялде данде ккезабун. ТIехь данде гьабулаго, хIисабалде росана цереккун басмаялде рахъун рукIарал шагIирасул мажмугIал, кучIдузул пасихIал ва магIнаял рахъал, гьезул тарихияб хIакъикъат ва жакъасеб къоялде данде ккей. Басмаялде гьел хIадур гьарулаго цоги нухалъ раккизе ккана авторасул архивалде, некIсиял газетазде ва гьелдалъун мухIкан гьаризе кIвана чанги кучIдузул текстал, гьел хъвараб заман ва гьезие сабаблъун ккарал лъугьа-бахъинал. Поэмабазда гьоркьосан лъолеб буго цохIого "Дир гIумру". Байбихьуда кьураб гьебги ахиралда кьураб "ГIумруялъул дарсал" абурал гIакълабиги хутIизегIан цогидал асарал тIехьалда сокIкIунел руго гьел хъвараб заманалда рекъон.

Гъоркьехун рехсарал баяназ кумек гьабизе буго ХIамзатил кучIдузул хIакъикъат лъазе. Реc рекъараб сураталда баян гьарулел руго цо-цо ричIчIизе захIмалъулел тайпаялъул каламал, гIадамазул цIарал, лъугьа-бахъинал. Цин цебе рехсолеб буго бицен гьабулеб кечIалъул цIар, тIехьалда гьеб бахъараб гьумер ва баян гьаризе мустахIикъаллъун рихьарал бакIал. Жалго жидедасанго ричIчIулел кучIдул баян кьечIого толел руго. Ахиралда лъолеб бугеб словаралда кьолел руго гIемерисел гIарабалдасан рачIарал, некIо магIарул мацIалда жанир гIемер хIалтIулел рукIарал, амма гьанже ричIчIизе захIматал рагIабазул магIнаби.

ТIехь цIалулезда лъан букIине гьанир рехсолел руго магIарул мацIалда рахъарал ХIамзатил киналниги тIахьал:

 

ЦIадаса ХIамзат. ГIадатазул жул. 1934.

ЦIадаса ХIамзат. ГIадатазул жул. 1935.

ЦIадаса ХIамзат. ТIаса рищарал кучIдул. 1937.

ЦIадаса ХIамзат. ТIаса рищарал произведенияби. 1939.

ЦIадаса ХIамзат. Шамил (Поэма). 1942.

ЦIадаса ХIамзат. ВатIаналъе гIоло! 1942.

ЦIадаса ХIамзат. Къисасалде! 1944.

ЦIадаса ХIамзат. Мукъурберцин. (Маргьаби ва басняби). 1944.

ЦIадасаХIамзат. Асарал. (КIиго томалде данде гьарурал произведенияби). Т. I ва т. II. 1947 – 1948.

ЦIадаса ХIамзат. ЗахIматалъул хIинчIги чIухIараб рузги. (Маргьабазул ва баснябазул тIехь). 1948.

ЦIадаса ХIамзат. Эркенаб захIмат. 1949.

ЦIадаса ХIамзат. ХъахIабросулъа МахIмуд.(Лекция). 1949.

ЦIадаса ХIамзат. Вехьасул къиса. (Поэма). 1951.

ЦIадаса ХIамзат. Ракълил кучIдул. 1952.

ЦIадаса ХIамзат. Ункъо томалде данде гьарурал асарал. Т. I II, III, IV. 1953—1956.

ЦIадаса ХIамзат. ЧIагоял тIугьдул. 1956.

ЦIадаса ХIамзат. Пилги цIунцIраги. 1957.

ЦIадаса ХIамзат. ГIолилазе. 1958.

ЦIадаса ХIамзат. ГIумруялъул дарсал. 1964.

ЦIадаса ХIамзат. КIиго томалде тIаса рищарал асарал. Т.I – II. 1965—1966.

ЦIадаса ХIамзат. Вехьасул къиса. (Поэма). 1967.

ЦIадаса ХIамзат. Ленинил лъимал. 1977.

ЦIадаса ХIамзат. ТIаса рищарал кучIдул. 1977.

ЦIадаса ХIамзат. Асарал. ТIаса рищарал кучIдул. 1977.

ЦIадаса ХIамзат. ГIумруялъул дарсал (гIурус ва магIарул мацIазда), 1977.

ЦIадаса ХIамзат. Анлъго тIехьалде ракIарарал асарал.  Т. I-V. 1987-1989.

ЦIадаса ХIамзат. ВатIаналъул аманат – бергьенлъи ялъуни хвел! 1995.

ЦIадаса ХIамзат.ТIаса рищарал кучIдул. 1997.

МУТАГIИЛЗАБАЗ – ГIУХЬБУЗДЕ (41 гьум.). Гьаб кечI щвана РСФСРалъул халкъияв артист Гъоркьколоса МахIмудихъан, гьесдаги гьеб лъан букIун буго гьитIинав чи вугеб мехалъго жиндирго эмен, багIарав партизан, ХIамзатил лъикIав гьалмагъ ГIабдулхаликъидасан. Гьеб тайпаялъул мутагIилзабазул кучIдул цогиги рукIанин ХIамзатилилан бицуна МахIмудица ва цогидазги. Хадурккун кодере щвезеги бегьула гьел. ХIамзатица жинцагоги бицен гьабун буго жив гьитIинаб мехалъ «мутагIилзабаздаги гIухьбуздаги гьоркьоб гIемер кколеб букIараб «кочIол къецалъул». ХIисаб гьабураб мехалъ, гьаб ккола мутагIилзабазул цIаралдасан живго мутагIиллъун вукIарав ХIамзатица гьабураб кечI. Гьеб гьабураб заманги букIине ккола поэт Гиничукь мутагIиллъун вугеб мех, ай гIага-шагарго 1890 абилелда хадусел сонал. Хъвадарухъанлъиялъул нухлул байбихьилъун рикIкIунеб «ГIалибегил гьве» абулеб кечI хъвалелдего гьитIинав ХIамзатица херхунел рукIун руго мутагIилзабазул мискинаб гIумруялде кочIол мухъал. Гьеб тайпаялде гьоркьоре рачIуна жидеего квание гIамал гьабизе росулъги тирун, гьардолаго мутагIилзабаз къотIносан ахIулел рукIарал ХIамзатил жеги щвалде щун рахъинчIел гьал рагIабиги:

 

«ГIадамал-чагIи, ва гIадамал-чагIи!

Напакъа хараб сордо,

ХинкIал чIахIияб сордо,

ЧIахIиязул чахьал хвараб,

ГIисиназул хьитал хвараб!

ГIанкIудал хоно бугониги,

ХоногIанасеб тIатIи бугониги,

ТIагъургIанасеб хIан бугониги,

ХIерччгIанасеб нису бугониги,

БухIизе чIагIа бугониги,

ЧIвазе хIара бугониги,

ХIамил гIундул ругониги,

ГIакдал лълъарал ругониги,

Мегьед тIасияб хьибил бугониги,

Хьон-нахалъул хъаба бугониги,

Хъураб жоялъул бох-ратIа бугониги,

РачI ккун цебесеб оц бугониги,

Лълъар ккун нахъияб куй бугониги,

ЧIагIдал парччи бугониги,

Гьакълил хъаба бугониги,

Гьелда гъорлъ бежизе цо бакь бугониги,

Кье, кье, кье, гIадамал-чагIи!»

 

ГIИСИНИЛ ГЬВЕЛ КЕЧI (43 гьум.). ХIамзатил хъвадарухъанлъиялъул байбихьилъун рикIкIунеб "ГIалибегил гьве" (1891) абураб кечIго гIадин гьабги ккола поэт Гиничукь росулъ мутагIиллъун цIалулев вугеб мехалъ хъвараб гьесул кIиабилеб асар. КочIое сабаблъун ккун буго Хунзахъ хъаладухъ чIараб гIурус аскаралъе хъвехъари гьабулев Илълъаса къасабчи ГIисиница туманкIги речIчIун "Гороч" абун цIар лъураб жиндир херлъун тату хвараб, бода сурараб гьве чIвай. Машади—Хъалаялда вукIарав хъулухъчи. ХиристIапур     гIурус гарнизоналъул кашиш Христофор. ХIажияв –   нахъа ХIамзатица жиндир ашбазалде кечI гьабурав даранчи. Хунзахъа Шайих – Хъалаялда аскIоб гIи-боцIудасан бетIербахъарав пуланав чи. СагIаду – Гиничукьа Инквачил Дибирасул чодуе хъулухъ гьабулев вукIарав чи. БартимухIамад – БакьайчIиса Хъаладухъ пихъ бичулел чагIазул бетIер. Халитил ХIажияв, ХIажиясулав – Хунзахъ наибасул нукарзаби. Кинхва – Гиничукьа цIакъ гьаби хирияв мискинчи, чанахъан. Шайих-ГIали – гIиси-бикъинаб дармица бечелъарав пуланав чиясул цIар. Шамат – Хъаладухъ чIарав Илълъаса богогьан, живго как-диналъул ургъел гьечIев жагьилчи. Атанас – ЦIадаса МухIамад абулев хьитазул устарасул тIокIцIар. Сула – ГIободаса пуланав чи. Тимофей – Хъаладухъ чогърол тукадул бетIергьан. Педру, Шайих, Залмул МухIамад, Сулайман, Дибир – Хъалаялда гIумру гьабулел рукIарал ГIисинил божа-бокьарал даранчагIи, хъулухъчагIи. "РагIиялъул игIтибар бугев" – бицараб рагIиялъул магIна бугев, гьеб борцунев. Василий, Соня – Хъаладухъ чIарал гIурус гIадамазул цIарал. "ТIокIав базаралде Лабазан аги" – аралъуса нух битIичIого вуссараб мехалъ тIокIав инарилан аби батараб рагIи; Лабазанилан вукIун вуго базаралдаса алхунарев чи. "Аргъут" – поэтас "Горочида" лъураб тIокIцIар, жибги Дагъистаналда вукIарав пачаясул цIоб гьечIев генерал-губернатор Аргутинскиясул рокьукъаб цIаралдасан босараб. Исуп, Мамад-Хули, Гъомекиса ГIали, Чаландар – доб заманалда Хъаладухъ рукIарал машгьурал пишачагIи, гIарцул устарзаби.

КИНХВАЛ ХIАМА (49 гьум.). Гиничукьа пуланав мискинчиясул хIама хвараб мехалъ абурал рагIаби. ГIандакIкIал  – Гиничукь росдада аскIоб бугеб цо кIкIалалда цIар.

АШБАЗАЛДЕ ГЬАБУРАБ (50 гьум.). ГьацIалухъа ХIажияв абулев тукенчияс Хъаладухъ ашбазги рагьун, гьеб беццун цо шигIру гьабеян кваназе ахIарав поэтас хъварал рагIаби. Живго поэтас бицунаан кечI къватIибе бахъунгутIизе шартIалда ХIажияс жиндие кьоло-гьолон чу кьолеб букIанилан. Амма "ца таралъ мегIер толелъул" кечI тIибитIана, кватIичIого ашбазги къазе ккана. "ГIаликъебедасдай аб рукъ гьабураб, къосараб бакI гьечIин гьорол гьабида" – ГьацIалухьа ГIаликъебед абулев чиясги, бечелъизе къваригIун, жиндирго росдал кьурул рагIалда бан букIун буго гьорол гьобо, жинда гьеб Россиялда бихьун букIаниланги абун. ХIалицаго неда-гъедараб гьеб гьобо, хIалтIизе биччарабго, щущахъ биххун анилан бицуна лъалел гIадамаз. Къелеса ГIали – хашабго гьунаралъул цIулал гъудрул гьарулев устар. "Къудукьго бокьила бидвиххун ккезе" – лъагIалида жаниб 3 моцIица гурони бакъул кунчIи чIвалареб Къудукь росу букIун буго некIо чи чIварал такъсирчагIи тамихIалъе ритIулел бакIазул цояб.

ВАСГИ ЯСГИ (55 гьум.). ГьоцIалъа ХIажагIалицаги ХIамзатицаги рекъон гьарурал назмабазул цояб: гьанив васасул бакIалда вукIун вуго ХIамзат, ясалъул бакIалда ХIажагIали. Халкъияб кечIилан абун гьаб назмуялъул рагIаби магIарухъ гIемер ахIула, гIемерисеб мехалъ хиса-сверизе гьарун. "Аслиханумида нахъ хан Карамил кинигин" – Азербажаналъул халкъияб адабияталда жаниб машгьураб тема ккола Асли абулей гIаданалъухъ рокьи бергьарав Карамил хабар. Абул Магьди – Къайисида, Мажмунида абулеб букIараб цойги батIияб цIар. "Огь, Бегунил васасде" – Бегун букIана ХIамзатил эбелалъул цIар.

ГIАЛИЛ МУХIАМА-ДИБИРАСДЕ (68 гьум.). Хундерил жамагIаталъ росдал дибирлъиялдаса нахъе къотIидал, лъарагIлъиялда дибирлъи балагьизе сапар бухьарав гьалмагъасде хъвараб кагьат. Бицанихъе, гIумру дармида арав хъантIарав жагьил, гIадамазул божиги хун, ахирги росулъе вуссине ккун вуго. Мавулил ГIали – кIудияб лъай гьечIониги ГIалил МухIама-Дибирго гIадин дибирлъи балагьулев вукIарав цоги хунзахьесул цIар. "Мулла возми" – Мулла восе абураб магIнаялъул гIурус рагIи. Къайсар – НекIсияб Рималъул пача, цезарь. "СаламгIалайкумалъ рехьед гъурараб". – ЦIакъ бахунеб къавуда унтиялда магIарулаз "СаламгIалайкум" абулеб букIун буго.

ГIИНИКIИЛ КОРАЛДЕ (71 гьум.) Хунзахьа ГIиникI абулев хьитазул устарас корги бан, гьелдалъун бечелъизе къасд гьабураб мехалъ, гьев махсараде хIан хъварал рагIаби.

АХIУД РАХЪИН (73 гьум.). Авар округалъул чанго росдадаги ГIанди округалъул ТIукитIа абулеб кIкIаралазул росдаги гьоркьоб "Чара" абулеб мегIералда тIасан ккараб тунка-гIусиялъул бицун хъвараб кечI. ГъвалдатIа – Хундерил росдада тIаде балагьараб "ГIакару" мегIералъул щоб. ШантIули – цIакъ чуялги хирияв, гьел мукIур гьаризеги кIоларевилан бицен бугев КIахъ росулъа пуланав чи. Петро – Хъалаялда округалъул хIакимзабазулгун лъай-хъвай бугевилаи веццарулев цо хъулухъчиясул цIар. "Ниж жанир тIамураб лъабабго моцIги лъебералда цо-цо къо бугеб ккана" – ХIамзатица туснахъалда бан буго битIахъе 93 къо.

  ГIАКДАЛ КЕЧI (79 гьум.).  Хунзахъа ГIали абулев мискинчиясул гIака рохьдолъа батIальун жидер росдал магъилъ батидал, ццидахарал цIигьулдерица тIаделъун тIилица бухун гьеб чIвараб мехалъ гьабураб кечI.

ДИБИРГИ ГIАНХВАРАГИ (82 гьум.). ЦIада дибирлъун хIалтIулеб мехалъ гьабураб кечI. "Дица базаралда жалакьурисев жулица кьабарав лъаларищ дуда?" – ХIакъикъаталдаги но нухалъ ХIамзатица хъаладухъ Жалакьуриса цо къачIа-кIатIарав, пахруяб гIамалалъул гIолохъанчиясда жулица вухулаго базар тезе гьабун букIун буго. "Чохьол унти бахъун нахъе рехараб, бикъараб дир рачел рагIичIищ дуда?" – МутагIиллъун вугеб мехалда ккараб гьеб лъугьа-бахъиналъул бицунаан живго ХIамзатица: цо нухалъ асул рачел тIагIун буго араб бакI лъачIого. ЦIогьорасул кIварщ бухьине бокьун бугилан бицен гьабун буго цо щакав мутагIиласдехун. Пуланаб сордоялъ чохьол унти бахъарав гьес "Аман дун хвезе тоге, кIварщ бичейилан" босун рачелгун ХIамзатихъе чи витIун вуго. "Дир мугьал рикъарав къватIив чIварав куц, гьикъе ГIабасида ГIободе щвани". – Гьанибги ракIалдещвезабун буго ГIобода мутагIиллъун вугеб мехалда ХIамзатил ккараб иш. МутагIилзабазул напакъа ххине гьабихье ритIарал кIигояс гьелда тIаса цо бутIа ГIабас абулев гIиси-бикIинаб жоялъул дармида вукIунев чиясе бичун буго. ГIабасил тIабигIат-гIамалалдасан щаклъарав ХIамзат гьесухъе ун вуго "ТIокIаб босиларищ" абун дол цIогьабазул рахъалдасан гьесда кIалъазе. "Добги лъикIаб батичIила, тIокIаб босиларилан" итун вуго. ХIамзатица къватIив чIвазавун, росдада сурарав ГIабасица дибирги рекъезавун, ХIамзат, мутагIиллъиялдасаги рехун, росулъа нахъе къотIун вуго. "ГIадамазда лъала къванисесулгун дир лъугьа-бахъараб, лъазе бокьани". – Цо нухалда киналго данделъун мутагIилзаби кванан лъугIулаго, Къваниса цо залимав гьалмагъасда цебе хIарччиниб хутIун букIун буго цохIо хинкI. БитIахъе гьелде квер бегьизе къванисев гьесулаго, гьалмагъзабазде ишараги гьабун, ХIамзатица хапун хинкI жиндирго гIочIотIа чIван буго, гIагIаялда релъанхъизе мутагIилзабиги лъугьун руго. ХIамзатихъа хинкI бахъизе къванисевги вортун вуго.

МАГIАРУЛ МИСКИНЗАБАЗДЕ (90 гьум.) Октябралъ кьураб ХIурият цIунун, ХIоцосесул вагIзабаздаса ва питнабаздаса халкъ нахъе ахIун гьабураб ХIамзатил гьаб хитIабги тIоцебе 1921 соналда «БагIарал мугIрул» газеталда бахъун букIана. Поэт доб мехалъ Хизроев МухIамад-Мирзал гIакълуялдалъун РКП(б)-ялъул Дагъистан обкомалъ ахIун Темир-Хан-Шура гьеб газеталъул редакциялда хIалтIулев вукIана. Поэтасул архивалда бугеб варианталдаги гьаниб бахъаралдаги гьоркьор цо-цо батIалъабиги ратула. Масала, тIехьалда буго гьадин:

 

«Мажгит-къулгIаялда, къуръан-тIехьалда

ТIад гьабулеб кIалъай лъилниги гьечIо».

 

Архивалъулаб варианталда буго гьадин:

 

«Мажгит-къулгIа    бичи,    къуръан-тIехь    бухIи

ГIадалал рагъаца гъураб цIа буго».

 

Цоги мисал:

 

«ГурхIарас рехарал пихъил гараца

Габур тIезабила гурищ нужеца».

 

ТIехьалда гьедин рахъарал гьел рагIабазул кIиабилеб мухъ ХIамзатил архи­валда нилъеда батула гьадин:

 

«Советал рехизе батила хиял».

 

РакIалде ккола лъикI тIад ургъарав чиясда гьел хисизарурал рагIабазулъ цо хасаб магIна батилилан. Насаб лъаларел – наслу-тухум лъаларел абураб магIнаялда. Товарищ – гьалмагъ. Октябралъ тIоцебе бижизабураб гьеб гIурус рагIи ХIамзатица хисичIого бачун буго магIарул мацIалде гьоркьобе ва гьелдалъун бихьизеги гьабулеб буго гьелъул киналго миллатазе гIахьалаб, гIаммаб ва бичIчIулеб магIнаги кIварги.

ДУНГИ НУЖЕДА ГЬОРКЬОВ  (93 гьум.). ХIамзатил цIаралда гъоркь машгьураб гьаб кечI тIоцебе нилъехъе щвана Хунзахъ граждан рагъул тарихалда тIад гIемер хIалтIарав, гьеб иш мухIканго лъалев гьебго росулъа ГIамирханов МухIамадихъа, гьесухъеги гьеб щун буго Игьалиса ГIусманов Нажмудин абулев чиясухъа. Гьес бицанихъе, гьаб рагIула 1920 соналъ Хунзахъ хъала сверун ккурал ХIоцоса Нажмудинил боязде данде ХIамзатица хъвараб кечI. ХIамзатица доб заманалда гIезегIан кучIдул гьарунилан бицуна цогидал гIадамазги. Живго ХIамзатицаги «Дир гIумру» абураб поэмаялъулъ граждан ра­гъул дол захIматал сонал ракIалдещун хъвалеб буго:

 

Гьел соназда жанив дун

СвинчIого хъвадарана,

Хунзахъ партизаналгун

ГIахьаллъи гьабун чIана.

 

ХIамзатил квералъ хъвараб кочIол текст нахъе хутIун гьечIелъул, поэтасул киналго рагIаби тIубан мухIкан гьарун ругилан абизе захIмат буго. Ратизе бегьула цо-цо гьоркьор хутIарал бакIалги. ЦIигьул – ЦIада росдал жамагIат. ЦIада букIана бандал щвечIеб хъалаялда сверухъ ругел росабазул бакI. Гинчал – Гиничукь росдал гIадамал. Бандал рещтIиналдалъун гьеб росдае кIудиял балагьал ккана: росуги чIунтана, нусиде гIагарун гIадамалги гъурана. ШаргIиял ахIкамал – шаргIалъул законал. ГIабдулмутIалиб, ГIабдухаликъ – бандал жанир рещтIараб ТIануси росулъа гIадамазул цIарал. ИбнухIажар – фикъгьи гIелмуялъул тIехьалда цIар. «Хъала цIунарал васал» – бандаз сверун ккун Хунзахъ хъалаялда жаниб чIараб Муслим Атаевасул отряд.

СОВЕТАЗДЕ ЩАЛ РИЩИЗЕ ККОЛЕЛ (97 гьум.). Дагъистаналда контрреволюцияги чIинтIун, Советазул цIиял органал гIуцIизе байбихьулеб 1921 соналда гьабураб гьаб хитIаб ХIамзатица "БагIарал мугIрул" газеталда биччан букIана.

ХIАМАБАГЬАДУРЛЪИ (102 гьум.). Гьаб ккола бидул тушманлъиялде данде ХIамзатица гьабураб цIоб гьечIеб рагъул цебехъан. Цереккунисел тIахьазда бахъулаго, гьаб хъвараблъун бихьизабураб 1918 соналда цо-цо гьалмагъзабазул щаклъи ккана, гьаб дагьаб хадуб гьабураб батилилан рикIкIуна гьез. КочIолъ рехсарал ги васги абурал цIараз нилъгоги тIамула цебесеб пикру хисизе. Гугьарги васги ккола Гьарадерихъа гIадамазул цIарал. ХIамзатил гьаб сатираялъул гIурхъаби, гьеб рахъ хIисабалде босани, кутакалда гIатIилъулел руго. Гьединлъидал хIисаб гьабула гьаб кечI 1922 соналда, ай ХIамзат Гьарадерихъ вугеб мехалда хъван батилилан. КочIолъ рехсон руго гIемерал хIакъикъиял ва ургъун рахъарал гIадамазул цIарал. Масала, МустIапа вукIана гIемер рагъ-кьалалъулъ гIахьаллъиялдалъун машгьурав ЧIондокь росулъа чи. ХIамзатил сатираялъул чIоракье гьев «бахIарчи» хадубккунги чанцIулго ккана.

"РЕКIЕЛ ГЬУДУЛАСДЕ ПАНАЯБ САЛАМ..." (108 гьум.). 1920–1925 соназда Дагъистан тун Россиялде ун чIарав Гиничукьа Расул абулев чиясде гьесул эбелалъул рахъалдасан хъварал кочIол рагIаби.

РАДИОЯЛЪУЛ ХIАКЪАЛЪУЛЪ (113 гьум.). МагIарухъ тIоцебе радио баккараб мехалда гьабураб кечI. "Щибго хабарго лъачIого Хунзахьа Хучбарил Гьиматил тIохда радиоялъул кварал рухьун ратидал, тамаша гьабурав чияс абурал рагIаби», – ян, цеберагIиги хъван биччан буго гьаб доб заманалда МахIачхъалаялда бахъулеб букIараб ВКП(б)ялъул Дагъобкомалъул орган "МагIарулав" газеталда (1928 с. 23 август, № 63). Хадуб гьебго къагIидаялда бахъун буго гьеб ГIабдулатIип Шамхаловас данде гьабураб тIехьалдаги.

ЭБЕЛ, ЯС ВА БАЗАРГАН (120 гьум.). ТIоцебе "МагIарулав" газеталда (1929 с. 5 январь, №1) бахъараб гьаб кечI лъун буго "Адабияталъул бокIон" абураб бетIералда гъоркь "Цо мискинав цIаларав, цояв бечедав цIаличIев – кIигояс цо яс абураб мехалъ, эбелалдаги ясалдаги гьоркьоб ккараб хабар" абун тIадги хъван.

ТIАГЬИРГИ ЗУГЬРАГИ (123 гьум.). "ЦIадаса ХIамзатил шигIру" абураб цIаралда гъоркь гьаб кIудияб кечI тIоцебе бахъун буго 1929 соналъул январалда "МагIарулав" газеталъул лъабго номералда бутIа-бутIа гьабун ва жиб-жиб бутIаялда жанди-жиндир цIарги лъун: 1) "Гьижра гьабиялда тIасан ТIагьиридаги Зугьрадаги гьоркьоб ккараб кIалъа-ралъай", 2) "ТIагьир—Зугьрада гьоркьоб радал ккараб кIалъай" ва 3) "Зугьраца ТIагьирие гьабураб тIарамагъадисеб жаваб".

"ЧIондокьа квер босун Муса рещтIараб" – ЧIондокьа вахъун ЦIада росулъ чIун вукIун вуго Муса абулев чи. ХIамзатица гьеб релълъинабулеб буго Муса аварагасул хIакъалъулъ  бицараб динияб хабаралда. Хьамирхьо – ХаселчIун сордоялъ цIа балеб цIигьулдерил росдаде балагьараб борхатаб кьуруялда цIар. ГIинохъо – ЦIадал соналъ лъим бецIцIулеб цIигьулдерил росдада аскIоб бугеб нохъоялда цIар.

МИКЬАБИЛЕБ МАРТАЛЪ КIОДОЦА АХIАРАБ КЕЧI (131 гьум.). ХIамзатил бищунго машгьурал кучIдузул цояб. "МагIарулав" газеталда (1929 с. 21 март, № 32) бахъун букIана гьеб "8 марталда магIарул ясазе кIодоца ахIараб кечI" абураб бетIералда гъоркь. "Басиялъ гIощтIол гIоркь хъублъун батана" – Мулла Насрудинил лъугьа-бахъараб кепаб хабаралдаса босараб: цоясулгун диван къотIизе аралъуб Насрудиница судиясе ришваталъе гIащтIи кьун буго, дандиясин абуни, – баси кьун букIун буго.

БАГЪИЗЕ ГЬВЕ ХЬИХЬИ (141 гьум.). Хас гьарун гьаби хьихьиги гьел рагъизариги букIана некIоялдаса нахъего цо-цо магIарул росабалъ хьвадулел ратарал магIна гьечIел гIадатазул цояб; гьеб какун гьабураб сатира ккола ХIамзатил гьаб.

ХОНЖРОЛ ХIАКЪАЛЪУЛЪ "МАГIАРУЛАВ" ГАЗЕТАЛДЕ БУГЕБ ХИТIАБ (147 гьум.). ТIахьазда цебеккун гьаб кечI бахъулаго, гъалатI биччан буго, гьеб ХIамзатица 1929 соналда гьабураб бугилан. ХIакъикъаталда гьеб хъван букIине ккола 1928 абилеб соналъул ахиралда, щай абуни "МагIарулав" газеталда "ХитIаб-нама" абун цIарги лъун, гьеб биччан буго 1929 соналъул 16 январалда (№ 6–7): хъван гьоркьоб моцгIаги инчIого гьеб бахъи щакаб жо буго.

ЛЪЕХЪ ГIАЩИКЪАЛ РОСАБИ (151 гьум.). Хунзахъ районалъул БакьайчIиб, Гиничукь ва ЦIада росдал жамагIатазул цIаралдасан гьезул лъеде бугеб хIажалъи загьир гьабун кочIохъего хъвараб гIарза. КечI тIоцебе бахъун буго "МагIарулав" газеталда (1929 с. 4 июль, № 71) "Къечалъул хIал щваразул ахIи" абураб цIаралда гьоркь. Газеталда бахъаралда гIемер ратула хадубккун тIахьазда лъуразда камарал куплетал.

БАСРИЯБ АЛИП (ГЪАЙИРБЕГИЛ КАГЪТИЕ ЖАВАБ) (154 гьум.). Дагъистаналда ва улкаялъул цогидал бакIазда гIажам хъвай-хъвагIаялдаса латиналде рачIиналъул букIараб захIмалъи бихьизабула ХIамзатил гьаб кечIалъ. ТIоцебе гьаб бахъун букIана "МагIарулав" газеталда (1930 с. 15 июнь, № 40) "Газеталъул редакциялде Гъайирбегица басрияб хатIалъ хъвараб гIарза ва гьелда тIад ЦIадаса ХIамзатица гьабураб калам (резолюция)" абураб бетIералда гьоркь. ХIакъикъагалдаги, ХIамзатица какулеб жо гIарабиябги гIажамиябги алип гуро букIараб, какун букIана гьеб гьайбатаб алипги гъурачункун, пуланав жагьилас жинде раб гIараги ва гьеб хъвараб чамгIалаб хатIги Алип.

БАСРИЯБГИ ЦIИЯБГИ ЧIАГОЛЪИ (162 гьум.). Канлъи-лъай босизе, цIализе унев пуланав ГIалидаги некIсиял гIадатазул кверщаликь вугев ГIумаридаги гьоркьоб ккараб каламалъул   сураталда ХIамзатица хъвараб кечI.

ИЗАХIАТИЛ ГIАКА (168 гьум.). "МагIарулав" газеталда кочIол формаялда поэтас хъвараб гьаб фельетон ккола магIарухъ колхозалде данде кулак тайпаялъ гьабулеб букIараб къеркьеялъул ракIалдаго гьечIого кигIан гIажаибал формаби лъугьунел рукIаралали бихьизабулеб цоги хIужжа. "ГIажаибаб бокIон" – гьединаб цIаралда гъоркь "МагIарулав" газеталъул гьумералда букIана гIадамазда гьоркьор кколел гIанта-тохал ва гIажаибал лъугьа-бахъинал рехсолеб, гьезул бицунеб хасаб бакI.

ГIАНКIИХIАСАНИДЕ (169 гьум.). ГIанкIихIасан вукIун вуго 50 соналъ пачалихьалъул нухда нухазул мастерлъун хIалтIарав Хунзахь районалдаго машгьурав чи. Цо пуланаб къоялъ жив чоца рехун хьабалухъа гIучIалги рекун вугилан исполкомалде бачIараб гьесул кагътида данде ХIамзатица хъварал рагIаби ккола гьал.

«ДИР ЭМЕН ВУКIАНА МУХIУМАЙИЛАН...» (170 гьум.). Гьабги, балагьараб мехалъ, гьадабго налъи бецIуларогойин абун гьеб ракIалдещвезабун ХIамзатица хъвараб кагъат букIине ккола...«МахIалайги жоги лъугIарав гIадан» абураб мухъ ХIамзатица цоги батIияб бакIалда «Досул сурат дида цебе чIоларо» абун хисизабун батана. «МахIалай» – «МахIали» – бусурбанчиясда тIадал ишал рехсараб ва бищунго цебе мутагIилзабазда малъулеб букIараб тIехьалда цIар. Хьвавуда – хьвай бугеб, гьури-муч гьечIеб бакI; гьаниб вихьулареб бакI абураб магIнаялда.

ГЬАКЬАЛГИ ТIЕКЬАЛГИ РАГЪИ (174 гьум.). КъахIиб районалъул Гьолокь росулъ оцбалеб къоялъ гьенир рукIарал ТIелекь росдал гIадамазулгун гьакьадерил ккараб зарулги тIилилги рагъалда тIасан ХIамзатица хъварал рагIаби. Ашахан – Хунзахъ сберкассаялъул заведующийлъун вукIарав ТIелекьа хъулухъчи. Мирзоев -"МагIарулав" абулеб Хунзахъ райгазеталъул редактор, живгоги ТIелекь росулъа.

ЧIАНДАЛ РАГЪИ (176 гьум.). Хунзахъ районалъул ЧIондокь росдал гIадамал рикIкIунаан даим дагIба-рагIиялда рукIунел, гIиси-бикъинаб жоялда тIасан гIемер рагъулел, бидул тушманлъиялъул махI бахъарал чагIилъун. Гьезул ккараб цо рагъул бицун ХIамзатица гьабураб сатирияб асар ккола гьабги.

ПРОТОКОЛ (181 гьум.). ЦIияб гIумру гIуцIулеб доб заманалда цо-цо росабазул хIакимзабаз гьабулеб букIараб гIадлу-низамалъул тохал ва мекъал рахъал, цIакъго тIасан ккарал, "зани бегизабурал" ишал махсараде ккун гьабураб ХIамзатил гьаб машгьураб фельетоналъ кьочIое босун буго цо нухалъ бачIараб мискинзабазул гIарза.

ХIАМЗАТИЛ ЧОДУЛ ХАРБАЛ (184 гьум.). Дол соназда ХIамзатил букIана живго бетIергьанаб борхатаб лагаялъул хъахIаб чу. Гьесул кIудияб хъизан хьихьизе гьеб чоца лъикIаб кумек гьабулаан, хважаинас мухьдахъ биччалаан гьеб командировкаялъ унел хъулухъчагIазухье рекIине. Гьелдасан бачIараб буго "бетIербахъи" абун ХIамзатица гьелда лъун букIараб тIокIцIарги. Поэтасе гьеб чу кутакалда хирияб букIана. Хундерил тIалъиялдаго машгьураб хъахIаб чоде, гьеб рекIаразде ва рещтIаразде ХIамзатица гIемерал назмаби ахIана. "Лъабго къо гьаб моцIрол кквезе кколеблъи" – лъабго къоялъ кваназабичIого тана абураб магIнаялда.

БЕРЦИНАЙГИ ЙИЧЧАН, СУРУКЪАЙ ЯЧАРАСДЕ (189 гьум.). Цо пуланав гьалмагъас, цогидайги йокьун, йиччан тарай бербахилаб берцинлъиялъул гIадан МухIумайилан абулев маххул къебедасе араб мехалъ, ХIамзатица абурал рагIаби.

НАЖИМЧАГIАЗДЕ (190 гьум.). Доб заманалда заемал тIиритIизариялда жаниб росабалъ цо-цо гьалмагъзабаз партиялъул ва хIукуматалъул нух мекъи хьвадизабидал, хIалицаго заем хъвазе гьез гIадамал тIамиялъул хIужжаби тIатиндал, гьезда кьабун хъвараб сатира. "НажимчагIи" – тIаде цуй гьабулел, хIал гьабулел чагIиян абураб магIнаялда гIурусалдаса босун поэтас ургъараб рагIи.

МУСТIАПА  ГЬУСИ (192 гьум.). БецIаб тушманлъиялъул басриял гIадатазда данде рагъ бан ХIамзатица гьарурал гIемерал асаразул цояб. Поэтасул кучIдузулъ гIемер рехсарав, хундерил тIалъиялда машгьурав, вагъун гIорцIуларев МустIапа гьусулеб ххвел гьабун кантIизави мурадалда хъварал гьал рагIабазул магIна хасго лъикI лъала чIандадерида ва байикьдерида. «БуравникI» – «Браунинг» тайпаялъул таманчаялда магIарулаз абулеб букIараб цIар, «ГIинда нахъа къоно чIвай» – Хабалъ лъе, чIвай абураб магIнаялда. «РачIчI хъвагIулеб жо тоге» – боцIи-панз тоге, гъуре абураб магIнаялда. «Данде лълъар хьвагIулеб жо» – данде кIалъалев, данде валев чи абураб магIнаялда.

ЧУ ХВЕЙ (196 гьум.). МахIачхъалаялде ахIун унев ХIамзатица жиндирго хъахIаб чу,  Буйнакскиялде щведал, Манасаул росулъ рукIарал цересел гьалбадерил бакIалде щвезабун тун букIун буго. ТIад вуссиналде, гьоболасул тIокъоги тIаде тIун, хун батидал гьелде гьабураб магIу ккола гьаб."ЩинкIил чIварал гIарзал чIаго ругелъул" – ракIалдещвезарулел руго цереккун гьабго чол цIаралдасан жинцаго хъварал кучIдул. "Щибаб анкьидасан микьир барщулеб" – анкьидаса анкьиде рекIине биччан лъикIаб хайир букIанин чодасанилан абураб магIнаялда. ТIарамагъадисеб куплеталъ цо батIияб формаялда цебе чIезабулеб буго ХIамзатил чу хвараб къо-моцI: 24x80+13= 1933 с. 4 моцI - 8 къо = 22 апрель.

ГЬУДУЛ ХИСАРАЛДЕ (199 гьум.). Къокъабго дандчIваялдаса хадуб Хунзахъ росуги тун, гьалмагъгун цадахъ цоги батIияб бакIалде арай цо пуланай, цIакъ гьайбатай гIаданалде ХIамзатица махсарадего абурал рагIаби.

"ИСАНА МАГIАРДА ГIИДРА БАЛАДАЙ..." (200 гьум.). Жинцаго жиндаго таманча речIчIун хварай ГIахьалчIиса Зайнаб абулей гIаданалъухъ ГIумаров абулев гьелъул къабуласул рахъалдасан ХIамзатица гьабураб магIулъун рикIкIуна гьаб кечI магIарухъ.

ГIИСАГИ СУРХАЙГИ (203 гьум.). Хъвазе-цIализе лъангутIиялда данде гьужумалъ рахъарал дол соназ халкъалъ кIудияб кепалда къабул гьабуна басриябги цIиябги, арабги бачIунебги дунялалъул дагIба-къец бихьизабулеб, годекIанир гIодорги чIун, магIарулаз цIияб школалде къокъунел гIун рачIунел цIалдохъабазда хадур ралагьун гьабулеб гара-чIвариялъул формаялда ХIамзатица хъвараб гьаб кечI. Къаргъа, гIандарак бацIи, хъабчуда, ханал чIвай, хIасандала, чIинхал рикьи, гIалу рехи, хъункIур цIей – цере магIарул росабалъ лъималазул батIи-батIиял хIаязул цIарал. "Муса хурив вукIин лъан буго азда" – школалда малъизе байбихьулел тIахьазда гIемер рукIунаан "Муса хурив вуго" абураб тайпаялъул предложенияби. Кверкьел нохъо – ЦIада росдада аскIоб кьурабалъ бугеб батIи-батIиял хIаял гьаризе гIолохъаби данделъулел рукIараб цо нохъоялда цIар. ТIаса къулгIа – ЦIада росулъ кIиго къулгIа букIана: гъоркьа ва тIаса.

ДАЛАГОЛАСДЕ (206 гьум.). КIикъогоялде гIунтIун нухалъ ригьнаде вуссаравилан рикIкIунев, руччаби гIемер рачиналдальун машгьурав Хунзахъа Далаголасул Дарбишиде гьабураб буго ХIамзатил гьаб сатира. Распутин – руччабазулъ чамгIаллъиялдалъун цIар бахъарав гIурус пачаясул тахиде гIагардисев саяхъасул цIар. Шамалай – Дарбишил эбел.

ЯХIЯ (207 гьум.). Цо пуланав саяхъав мугIалимасул хIакъалъулъ ХIамзатица гьабураб машгьураб сатира.

МАХIАЧХЪАЛАЯЛДА ДИР ВЕЧЕР (210 гьум.). 1933 соналда МахIачхъалаялдеги ахIун гьениб тIоцебесеб литературияб данделъи гIуцIидал разияв поэтас хъварал рагIаби. "Басрияб хатIалъул, халатаб чахтIил" – гьанир ракIалдещвезарулел руго "Басрияб алип" ва "ЧохтIо" абурал поэтасул машгьурал сатираби. "Культураялъул знак дидаги баркун" – Культсанштурмалда жаниб гьабураб жигараб гIахьаллъиялъе гIоло доб мехалъ ХIамзатие кьун букIун буго каранда балеб хасаб гIаламат, ишара.

"РЕКIЕЛ ГIАДЛУ ХВЕДАЛ..." (213 гьум.). ТIагьадаса Муи абулей "хIасратай гьудулалде" пуланав гьалмагъасул рахъалдасан хъвараб рисалат. ХIубикь – Гъуниб росдада гьеб районалъул цо-цо росабазул гIадамаз абулеб цIар. "Педкабинеталъул канлъи къотIана" – Муи йикIун йиго Хунзахъ педкабинеталда хIалтIулей гIадан.

МОСКВАЯЛДА МЕГЕЖ КIКIВАЙДАЛ (217 гьум.). Хъвадарухъабазул съездалде Москваялде арав ХIамзат, бахараб мегеж къунцIизеян абун магIарул хъвадарухъан ДинмухIамаев Ражабил кумекалдалъун, парикмахерскиялде щун вуго. Гьениб поэтасул мурад бичIчIичIев парикмахерас гьесул мегеж ракIалдаго гьечIого кIкIван рехун буго. "Носокьа хIинкъарасда хIули бихьулеб гIадин" – некIо бусурман гIадатги цIунун, суннат гьабулаго, гIисинлъимал хIинкъунгутIизе нусги бахчун, гьезда хIули бихьизабулаан. Милиму – Хунзахь хъаладухъ лажбар бахунев чилъун хIалтIулев вукIарав цо коцокъав кусаясул цIар. ХIабибат – Ражаб ДинмухIамаевасул лъадул цIар.

МОСКВАЯЛДАСАН ХЪИЗАНАЛДЕ ХЪВАРАБ КАГЪАТ (219 гьум.). Хъвадарухъабазул тIоцебесеб съездалде Москваялдеги щун, поэтас гьениса рокъоре хъварал кочIол рагIаби. Мина бекьарал – накъищ гьабурал, "Сталин-завод" – доб мехалъ Москваялъул автомобилал гьарулеб заводалда цIар.

ЦIУМАДЕ ЩВЕДАЛ ХЪВАРАЛ (225 гьум.). Москваялда Хъвадарухъабазул съездалдаса тIадруссун хадуб, партиялъул Дагъистан обкомалъул хIукмуялда рекъон, делегатал ритIана батIи-багIиял районазде съездалъул бицен гьабизе. ХIамзатги ун вукIана 1934 соналъул сентябралда рикIкIадал магIарул росабалъе: ЧIиркъатIа, Инхо, Кьохъ, Болъихъ, Агъвали, Гьаквари, ЦIумада, РичIагьанихъ, ГIанди, ГIахьвахъ. "ГIехьелдерица гьобо гIадинан" – магIарулазда гьоркьоб бицен буго лъимго гьечIеб бакIалда гьобо барал гIадамазул. "БацI ккведал гIарал гIадин" – Хунзахъ районалъул ГIоротIа росдал гIадамал руго бацIазде чан гьабун ругьунал чагIи. "Гирун унеб бетIералъ абураб рагIи бице" – МагIарулазул пуланаб маргьуялъ бицуна бацIица квачI бан тIаса босизабун гирун унеб царал бетIералъул. "Москваялда ратарал таманал гIунгутIаби" – Поэтас ракIалдещвезабулеб буго "МагIарул росабазде данде ккун Москваялъул гIунгутIаби" абураб жиндирго кечI. "Гьарчил нух" – цIакъго тIаса гIодобе балагьараб нухалда абулеб рагIи. "Далаголав реххарав" – гьанибги ишара гьабулеб буго "Далаголасде" абураб жиндирго сатираялде, Далаголасдаса цIикIкIунги лъудби рачунев абун. "Нилъер чIандалги долги диналъул вацаллъидал" – Хунзахь районалъул ЧIондокь росдал гIадамалги рагъ-кьалалда ругьунал чагIи рукIин рехсолеб буго гьаниб. "ПатIил чохтIо баркараб кочIодаса хIинкъана" – Поэтас ракIалдещвезабулеб буго "ЧохтIо" абураб жиндирго кечI. "Гьединго гIахьвалазул гIадат рехсон букIиндал" – Добго "ЧохтIо" кочIолъ рехсарал басриял гIадатазде гьабураб ишара.

ГIУХЬБУЗУЛ СЪЕЗДАЛДА МОКЪОКЪИЛ МУХIАМА (233 гьум.). Дагъистаналъул гIухьбузул тIоцебесеб съездалда (1934 с.) гIахьаллъи гьабурав Хунзахъ районалъул БакьайчIиб росулъа, гIодоса тIадего вехьлъуда гIумру арав гIияхъан Мокъокъил МухIамадиде хъварал рагIаби.

РАГЪУЛ БАЦI (243 гьум.). "Туснахъалда Къурбановас вагъун гъалмагъир гьабулеб бугилан бачIараб кагътида данде Камилица хъвараб жаваб" абураб баян кьун буго ХIамзатица жиндирго гьаб кочIое.

ХIАЛТIУХЪАБАЗУЛ  КЛАСС (245 гьум.). Советияб Дагъистан тушбабаздаса эркен гьабун 15 сон тIубаялда бан, мугIрузул улкаялъул вакилзабазул къукъа ун букIана Москваялде хIукуматалда республикаялъул гьунаразул хIакъалъулъ бицине. Делегациялда гьоркьор рукIана ВКП(б)ялъул Дагъистан обкомалъул тIоцевесев секретарь Н. Самурский, ДагъЦИКалъул председатель М. Далгат, Совнаркомалъул председатель К. Мамедбеков, Граждан рагъул бахIарчи Хъ. Хъараев, Дагъистаналъул халкъиял поэтал С. Стальский, ГI. МухIамадов ва цогидалги. Гьездаго цадахъ вукIана ЦIадаса ХIамзатги. Гьениб автозаводалде щведал хъвараб буго поэтасул гьаб кечIги.

МИСКИНХАЛКЪАЛЪУЛ ХЪУТАН (247 гьум.). "Москваялдаса вуссун хадув Талгиялде витIи" абун бетIер лъун букIана ХIамзатица тIоцебе гьаб кечIалда. ТIадехун рехсараб Москваялде иналъул кечIго гIадин, гьабги Талги абулеб Дагъистаналъул машгьураб курорталда гьабураб буго (1935 соналъул май).

РАЙПОЯЛЪУЛ ЧОЦА ХIАМЗАТИХЪЕ ХЪВАРАБ КАГЪАТ (250 гьум.). ТIалаб-агъаз гьечIел хIакимзабаз гIемер рекIун, чурхъун хвалде ккараб Хунзахъ райпоялъул чода гурхIарав поэтас гьелъул гIарзаялъул формаялда хъвараб машгьураб назму. "Гирун унеб ботIрол битIараб жаваб" – маргьудал аби буго бацIица тIезабун гирун унеб царал бетIералъ абурабила: "Гьаб кIочараб бихьугеги". "Билет буго гьанже къваригIараб жо" – хвезе изну, хабалъе нух кьей абураб магIнаялда. Дибирчу – Хунзахъ райпрокурорлъун хIалтIулев вукIарав цIакъго вица-вихъатав чи, живги поэтасул гьудул-гьалмагъ.

«БАЦI» (254 гьум.). Гьале ХIамзатица кьураб баян: "Пуланаб сордоялъ ЦIада чIван батун буго бацIица цо пуланасул цIцIе. Нахъиял сардацаги бачIине гурилан, рорчIи ккун, рукIарал гIолохъабазул хъаравуллъиялде тIаде бачIун буго багъарараб гважул махIда хадуб бахъараб хунзахъесул цо гьве. Гьеб сордоялъ, гIолохъабаз хадур тункIалги кьвагьун, лъутун борчIун букIараб гьеб талихIкъос нахъияб къоялъги къулгIаялда аскIоб бегун батун, бацIида ццин бахъарал цIигьулдерил ахIуца чIван реххун буго. Гьелъул хIакъалъулъ ХIамзатица гьал рагIабиги абуна". КьотIа-гьобо – Тобот абулеб лъарда тIасан лъураб кьоялда аскIоб букIана гьобо. "ЦIодораб шагьар" – Хунзахъ росдаде гьабулеб ишара. Чваххукь – гьве чIвараб нохъоялда аскIоб лъар чвахулеб бакIалда цIар. "Хундерилъ букIараб тушманлъиялъул...", "Цебе чIвараб гIакдал гIуж къосиналде..." – гьаниб ишара гьабулеб буго революциялда цереккунисел соназдаго цIигьулдерица чIвараб Хунзахьа ГIалил гIакаялде. Гьелде ХIамзатица "ГIакдал кечI" абураб назмуги гьабун букIана. "Туртида лъун баччи биччаге лъазе" – Жидеца ахIи бахъинабун чIвараб "хъумур" гьве букIин нахъиял гIадамазда лъалебилан хIинкъун, цIигьулдерица, балъго, туртидаги лъун баччун, гьеб цо бихьулареб бакIалда букъун буго.

БЕЧЕ КIАЛЪАЙ (258 гьум.). МагIарухъ гIи-боцIул хъвай-хъвагIай гьабулеб мехалъ хIакъикъияб боцIул къадар балъго гьабизе лъугьарав Харахьиса Гъази-МухIамад абулев чиясул мисалги босун, поэтас газеталъе кочIодалъун хъвараб фельетон.

ГIАКIАДЕ КИНИ БАХЪИ (259 гьум.). Хъвай-цIали лъангутIиялде данде гьабулеб къеркъеялъулъ цо-цо гIурхъулъа рорчIарал галаби тIамулеб бакIалъул хIакимзабазда кьабараб гьаб фельетон ХIамзатица хъван букIана Хунзахъ райгазеталъул редакциялъул гьариялда рекъон. ЗайнулгIабид – росдал советальул председателлъун вукIарав чи. ГIисаев – советалъул гIеллъун (исполнительлъун) вукIарав чи.

ЦЕВЕ ЛЪАЛЕВ ВУКIУН КIОЧОН ТАРАСДЕ (262 гьум.). Хунзахь кооперативалда хIалтIулев вукIун, хадуб жиндирго тасамахIлъиялдалъун судалде ккарав Камил абулев гьалмагъасул цIаралда поэтас хъварал кочIол рагIаби.

ГЬИДАЛЪА ХУЧБАРИЛ ХIАЛИЯБ МАЦIАЛДАЛЪУН "МАГIАРУЛ БОЛЬШЕВИКАЛЪЕ" ЖАВАБ (267 гьум.). 1937 соналъул байбихьуда бахъун букIана Гьидалъа Хучбар цIогьорлъун ва хъачагълъун вихьизавулеб макъала. Киназулго ццин бахъинабураб гьеб бугьтаналдаса халкъияв бахIарчи вацIцIад гьавун тIоцебе кIалъай гьабурав чи ккана ХIамзат. Гьес гьаб кечI бахъана "МагIарул колхозчи" абулеб Хунзахъ райгазеталда.

ТАЛГИЯЛДА ХЪИЗАНАЛЪУЛ КУЛЬТУРА (268 гьум.). "Талгиялдаса рокъобе хъвараб кагъат" абураб бетIерги лъун битIун буго июнь-июль моцIалда Талгиялда вукIарав ХIамзатица гьаб кечI хъизамалъухъе. "Расул вукIаравани рекIедаса инаан" – жиндирго вас Расул ракIалдещвезавулев вуго поэтас.

ХIАЛИМАТ КУРОРТАЛДА (273 гьум.). ХIамзатгун цадахъ курорталда дару гьабулей йикIарай ЦIумадаса ХIалимат абулей гIаданги гьоркьой ккун, некIсиябги жакъасебги гIумруялъул бицараб, сахлъи цIуниялъул басриял нухазул сатирияб сурат цебе чIезабулеб машгьураб назму.

СУЛЕЙМАН ХВАНИЛАН РАГIАРАБ МЕХАЛЪ (276 гьум.). Дагъистаналъул халкъияв поэт Сулейман Стальский хвеялъул хабар щведал поэтас хъварал рагIаби. ЦIада росулъ вукIарав ХIамзат гьебсагIат МахIачхъалаялде вачIана ва, Сулейман вукъулаго, гьениб букIараб пашманаб митингалда кIалъана. "Къокъаб жаваб буго Горькица кьураб" – ракIалдещвезабулеб буго 1934 соналда советиял хъвадарухъабазул тIоцебесеб съездалда А. М. Горькияс Стальскиясда "Къоабилеб гIасрудул Гомер" абун цIар лъей. "Орденалъ бицина каранда бараб" – С. Стальскиясе 1936 соналда кьун букIана Ленинил орден.

ЖИНДИРГО ГIАРАЦ БИКЪАРАЛ ПАЦАНАЗУХЪЕ ХIАМЗАТИЦА РОКЪОСАН ХЪВАРАБ КАГЪАТ (277 гьум.). "МахIачхъалаялда пацаназги хIулун, нахъвуссун ЦIадай щварав ХIамзатица гьезухъе хъвараб кагьат" абураб баян кьун буго гьаб кочIое авторас, "Умывальникалъул карант кьуричIел" – гьумер-кIал лъеда хъвачIел, чорокал абураб магIнаялда. ЦIарлъикI, ГIусманхIажияв – цереккун шагьаралда пацаназ хIулун рукIарал ХIамзатил росулъа гIадамал. "Гьоркьоса цоясда "ЦIадасайилан" цIар лъуни..." – гIарцуда цадахъ документалги ун рукIун руго ХIамзатил рикъун.

ДИЛЪ ГЬАБУРАБ ЖАХIДА (280 гьум.). Жуликаз хIулун ругьунав чи живго вукIиндал поэтас махсарадего жиндилъ гьабураб жахIдаялде бачунеб буго гьанже Шамил районалъул лъабго тIелекьес МахIачхъалаялда жуликаз бикъизе тараб буголъи. Къадилав, Маххулав, ГIабдурахIим – жуликаз гуккарал гIадамазул цIарал. ЦIогьол инвалид – росулъа сапаралъ рахъунаго дандчIварав пуланав чиясул тIокIцIар.

ПОДХАЛИМ (283 гьум.). МагIарул цо-цо хъвадарухъабазда гьоркьоб доб заманалда загьирлъун букIун буго чIухIи-пахрулъиялъул квешаб унти, цогидал жойид гьаричIого, жидеего рецц-бакъ къваригIараб гIамал. Балагьараб мехалъ, гьеб квеш бихьарав поэтас хъвараб сатира букIине ккола гьаб.

КIАЛ БЕГIЕРАЛ ГIУНКIКIАЛ (285 гьум.). "ГIарани сельпоялъул ин" абураб бетIералда гъоркьги бахъун букIана цо-цо тIахьазда гьаб кечI.

ЦIАДА РОСУЛЪЕ ЛЪИМ БАХЪИ (287 гьум.). 1938 соналда къокъаб заманалда жаниб цIигьулдерил гьитIинаб жамагIаталъ цIикIкIараб манзилалда мугIрул гIанлъун, рогIралги лъун, росдал кIиябго кIалалде лъим чвахизабуна. Гьеб ишалъе байбихьарал ва рагIалде бахъинегIан жигараб гIахьаллъи гьабуразда гьоркьов ХIамзатги вукIана. Росулъе лъим бачараб къоялъ цIигьулдерица, сверухъ ругел росабалъа гьалбалги ахIун, кIудияб сухIмат гьабуна. Гьениб поэтас гьаб кечIги цIалана. "Лъим кколел къалазда къайи тезабе" – росулъе лъим бачинегIан киса щварабги лъим цIунизе жив-жив чиясул рокъор хасал къалал рукIунаан. Гьенибе бакIарулаан бараб гIазу чапун яги гонгиниса чвахараб цIадал данде гьабурабги лъим. Мусал Жавгьарат, Супайнат – цIиял иццазда цун аскIор рукъзал ругел руччабазул цIарал.

КЪАДАКОГИ РОСГИ (289 гьум.). Доб заманалда магIарухъ машгьураб кечI. Цо-цо россазул cаяхълъиялда рекIекълъун хъвараб гьеб, цин басмаялде бахъилалдего гIадамаз цоцахъе кьун, тIолго росабалъ тIибитIун букIана. Кинавго чияс тIаде босараб, амма жаваб щвезе кIолареб масъалалъун букIана – лъиде гьабурабдай ХIамзатил гьаб кечI абураб суал. Амма жибго кечIалъ валагьулаан ва гьелда ватулаан гьелъул адресат. Чанги лъудбузе хиянатлъарал россал ва саяхъал барщарана доб заманалда ХIамзатиде, жидедего гьабураблъун гьаб сатираги бихьун... Хадубккунги ХIамзат гьеб темаялде чанцIулго тIатIала вуссана. Масала, магIарулазда гьоркьоб машгьурлъун букIана ВатIан цIунизе рагъде арав росасе хиянатлъараб къадкие гьес гьабураб квешго хIунчараб сатира. Гьебги поэтас гьабун букIана рагъдаса руссарал ва жидерго лъудбузул хиянат бихьарал цо-цо магIарул гIолохъабазул гьариялда рекъон.

ПИЛГИ ЦIУНЦIРАГИ (292 гьум.). ХIамзатил бищунго машгьурал баснябазул цояб. Масала, гьаб кочIол сюжетги кьочIое лъун, 1947 соналда «Союзмультфильмалъ» бахъун букIана лъималазул кино. Гьеб цIаралда гъоркь Дагъистаналъул ясикIабазул театралъги бихьизабун букIана 1945 соналда лъималазул спектакль. Абизе бегьула ХIамзатил гьеб басня улкаялъул гIемерисел мацIазда машгьураб бугилан.

ЗАХIМАТАЛЪУЛ БАГIАРАБ БАЙРАХЪ ОРДЕН КЬУНИЛАН РАДИОЯЛДАСАН РАГIАРАБ МЕХАЛЪ (294 гьум.). 1939 соналъул 1 февралалда улкаялъул бищунго машгьурал хъвадарухъабазда гьоркьов СССРалъул Верховный Советалъул указалдалъун ХIамзатие кьуна ЗахIматалъул БагIараб байрахъ орден. Поэтасул архивалда бугеб "Орден баркидал ХIамзатица абурал рагIаби" абураб варианталда дандчIвана тIехьалда лъолаго гьоркьор риччарал гьал мухъал:

 

"Дица захIматалъул орден босани,

Басриял гIадатал гIодор къулила.

Къиматаб сайигъат каранда бани,

Кулакасул рокъоб магIирукъ лъела.

 

Дун помещикасул васги гурелъул,

Басрияб халкъалда мекъса бихьила.

Мискин агьлуялда гьоркьов гIурав дий

Орден кьун рагIани, гIадлъун рикIкIина".

 

Лъабабилеб куплеталда хадур ратула поэтасул сатираялъул хасият бихьизабулел гьадинал рагIаби:

 

Дирго формаялда беццулеб ххвелалъ

БецIал пикрабазул бетIер бухила.

ТIасан къиматги кьун кьабараб жоялъ

Кьолболъанго гIадат бакъвазабила.

 

МОСКВАЯЛДАСАН ГЬАЛМАГЬАСУХЪЕ (295 гьум.). Гьаб буго Москваялдаса ХIамзатица жиндирго гьудул-гьалмагъ БакьайчIиса Шахшаев Садрудиниде кочIодалъун хъвараб кагъат. "Къойил чIегIераб жо сверулеб гIадин" – Москваялда тирулев жиндирго сурат поэтас релълъинабулеб буго некIо, хур цIун бачIине абун, магIарул росабалъ, басриял гIадаталги цIунун, габурги бухьун чIегIераб куй магъда сверун тиризабиялда. "Метер госиздаталъ договорги хъван" Пачалихьалъул литературияб издательствалъ ХIамзатилгун къотIи гьабун букIана, гIурус мацIалде буссинабун, гьесул тIоцебесеб тIехь Москваялда биччазе. Амма кватIичIого тIаде гIунтIараб рагъалъ гьоркьоб къотIизабуна гьеб хIалтIи.

ХЕТАГУРОВАСУЛ ХАБАДА (296 гьум.). Коста Хетагуров гьавун 80 сон тIубаялъул юбилеялда осетиязул кIудияв поэтасул хабада памятник лъеялда хурхараб митингалда поэтас рикIкIарал рагIаби.

ГIАЩИКЪ СУЛЕЙМАН (297 гьум.). С. Стальский хун 2 сон баялда бан абурал рагIаби.

ЭМЕНГИ ВАСГИ – РУХIГИ ВАТIАНГИ (298 гьум.). ВатIаналда цебе советиял гражданазул налъи рехсараб гьаб кечI бухьараб буго БагIараб Армиялъ къабул гьабураб цIияб гьаялда.

ДУН – ДЕПУТАТ (300 гьум.). ХIамзат 1927 соналдаса нахъе вукIана захIматчагIазул депутатазул Хунзахь райсоветалъул хиси гьечIев депутат. Гьал ккола нахъойги жив райсоветалъул депутатлъиялде кандидатлъун вихьизавураб мехалъ поэтас абурал рагIаби.

ГЬЕКЪЕЗИН – МЕХТИЛАРИН (301 гьум.). 1939 соналда Хунзахъ районалъул хъулухъчагIаз цIияб соналде гIуцIараб данделъиялда ХIамзатица цIалараб кечI. Поэтас гьелда абулаан "Столалъул кечIилан" ва гьеб цIаралда гъоркь гьеб буссинабун буго гIурус мацIалдеги.

ГIАБАДЕРИЛ КЬО (303 гьум.). ХIакъикъаталдаги Хунзахъ районалъул ГIобода росулъ ккараб ишалда тIасан поэтас хъвараб кечI.

МУХIУМАГИ, ХIАМАГИ, ОЦГИ (304 гьум.). Гьаб маргьа цебеккун бахъулаан «МухIумил хIамаги оцги» абураб бетIералда гъоркь. Амма живго ХIамзатил квералъ хъвараб бакIалда гьелъул цIар гьаниб лъолеб бугеб куцалда батана. Маргьаялъул байбихьуда авторас хъван букIун буго «Малъарасул кIал бекуларо, кIанцIарасул бох гурони» абураб рагIи битIараб букIун гьечIилан.

РАЙЗОЯЛЪУЛ ЧОЛ ГIАРЗА (309 гьум.). Хунзахь райземотделалъул чанго чу милат гьабичIого гIемер сапаралъ хьвадизабиялдалъун иргадал чурхъун лъунилан гIарз бачIиндал гьелда тIасан поэтас хъвараб кечI. Ибрагьим – райзоялъул заведующийлъун вукIарав ТIалхIатов Ибрагьим. АтахIилав – районалъул кIудияв гIакатохтирлъун вукIарав МухIамадов МухIамад.

ЯЦАЗ АХIАРАБ КЕЧI (311 гьум.). Цереккунисел тIахьазда гьаб кечI бихьизабун буго рагъ байбихьун хадуб хъвараблъун. ХIакъикъаталда хъван буго 1940 соналъул июлалда. Поэтасул квералъ гьелда ишараги гьабун буго "Умалатихъе хъван ана" абун. Умалат вукIине ккола армиялде иналде цебе ХIамзатгун хIалтIулев вукIарав Хунзахъа Хизроев ЗайналгIабидил вас.

МОСКВАЯЛДАСАН РОСУЛЪЕ ХЪВАРАБ (314 гьум.). 1940 соналъул апрелалда Дагъистаналдаса цогидал гьалмагъзабигун цадахъ ХIамзат ун вукIана Москваялде, ТIолгосоюзалъул росдал магIишаталъул выставкаялде щвезе. Гьениб "Москва" гостиницаялда (№ 212) поэтас хъвана чанго кечI. Гьезул цояб буго гьабги. Поэтасул архивалда цо бакIалда кечI лъугIизабун буго гьадинал рагIабаздалъун:

 

Кепкал рукIинчIого гьаб сапаралда

Пацаназе кьезе ккана дир сагIат;

Каранда чIикIдилеб чIалгIун букIана,

Нахъе гьебги босун гьабураб рахIат.

 

Даим сапаразда жуликаз толарев поэтасул гьал рагIабаца цIалулезе гIураб кеп гьабула. "КъватIибе биччалеб тIехьги дир гьаниб" – РакIалдещвезабулеб буго Москвалъул литературияб издательствалъ биччазе хIадур гьабулеб букIараб поэтасул кучIдузул тIехь. "Творчествоялъул речги дир гьаниб" – гьаб сапаралда Москваялда хъвадарухьабазул клубалда гIуцIун букIана ХIамзатил хъвадарухъанлъиялъул сордо.

ПИСАТЕЛЬ ЩИВ ЧИ ККОЛЕВ? (317 гьум.). Москвалда хъвадарухъабазул клубалда букIараб жиндир хъвадарухъанлъиялъул данделъиялде ХIамзатица хасгьабун хъварал ва гьенир цIаларал кочIол рагIаби.

"ДИР ХIУКМУ ГЬИКЪАНИ...". (318 гьум.). МагIарул поэт Залов ХIажил кагъаталъе жаваб. "ХIанчIазги гъудузги толев гьечIилан..." – Жиндасан гIарзал хъвалел нахъегIанал мацIихъаби поэтас хIанчIазда релълъинарулел руго. "Кагътил партийцал" – гьедин абулеб буго поэтас цо-цо тIекъал коммунистазда. КочIол тIарамагъадисел куплетаздаса баянлъула доб заманалда ХIамзатил рукIарал захIматал къоял.

ГЬУДУЛЛЪИ ЛЪИЛГУН ККВЕЛЕБ (319 гьум.). Поэтас жиндирго лъималазе сайигъат гьабураб кечI. Армиялда хъулухъ гьабулев вукIарав цIикIкIарав вас МухIамадица инсухъе хъвараб кагътида кочIодаса жиндир кIудияб разилъиги лъазабун буго.

ЛЕРМОНТОВ (320 гьум.). 1939 соналъул 21 октябралда бахъараб СССРалъул Совнаркомалъул хIукмуялда рекъон гIуцIун букIана М. Ю. Лермонтов хваралдаса 100 сон тIубаялъул юбилей тIобитIиялъе ТIолгосоюзалъул комитет. Комитеталъул членлъун гьавун вукIана ХIамзатги. Гьев чанго нухалда щвана Москвалде гьеб комитеталъул данделъиялде. ТIарамагъадисеб нухалъ поэт Лермонтовасул Комитеталъул заседаниялда гIахьаллъана 1941 соналъул январалъул ахиралда. Гьеб мехалда гьабураб буго ХIамзатил гьаб кечIги. М. Ю. Лермонтовасул юбилей тIобитIичIого хутIана Гитлерил Германия Совет Союзалде тIаде кIанцIи сабаблъун. КочIолъ рехсарал ккола улкаялъул бищунго машгьурал поэтал.

"БАБАЛ, БАБАЛ АВАЛИ..." (324 гьум.). Армиялда вугев жиндир вас МухIамадил лъади лъимер гьабизе йигеб мехалъ, гьелъие хIадур гьабураб киниялда тIад ХIамзатица хъван рукIарал рагIаби. Амма поэт мекъи ккана – гьесул васасе ГIали гьавичIо, ПатIи гьаюна.

ВАСАСЕ ЯС ГЬАЙИДАЛ, ИНСУЦА ХЪВАРАЛ РАГIАБИ (326 гьум.). Улкаялъул гIурхъуда Шепетовкаялда гIагарлъухъ рагъулаб хъулухъалда вугев поэтасул цIикIкIарав вас МухIамадие 1941 соналъул 13 февралалда яс гьайидал гьесухъе хъван ритIарал кочIол рагIаби. Ясалда цIар ПатIимат лъун букIана.

''ДУР КАРТОЧКАЯЛДЕ ТIАДЕ КЪУЛИДАЛ... (328 гьум.). Хунзахь райбольницаялде тохтирлъун хIалтIизе ячIарай Ирхина абулей кутакалда лъикIайги берцинайги гIаданалъул сураталъул нахъисеб рахъалда поэтас хъван ратарал рагIаби.

ГИТЛЕРИЛ ФАШИСТАЛ ТIАДЕ КIАНЦIАРАБ МЕХАЛЪ ХАЛКЪАЛДЕ БАРАБ АХIИ (330 гьум.). КIудияб ВатIанияб рагъ байбихьараб къоялъ ХIамзат хъизангун цадахъ дару гьабулев Талгиялъул курорталда вукIана. Гьеб къоялъго херав поэт МахIачхъалаялде вачIуна, хъвадарухъабигун дандчIвала, гьабизесеб хIалтIул цIиял планазе ургъула. Абизе бегьула рагъ байбихьаралдаса нахъе ХIамзатица жиндир чIей Дагъистаналъул тахшагьаралде бахъанилан. Гьаб кечI ккола доб мехалъ ХIамзатица халкъалде ахIи бан Дагъистаналъул радиоялдасан гьабураб хитIаб. Гьале тушманас квер биххарал дол къоял ракIалдещун поэтас хадубккун хъварал, гьесул блокноталдаса росарал рагIаби:

 

"Гьезул къотIи биххараб

Хиянатаб къоялъ дун

Хъизангун Талгиялда,

Курорталда вукIана.

 

ТIаде къулун букIараб

КIал гьакIкIараб радио

Инсап гьечIел немцазе

НагIана кьун кIалъана.

 

Гьеб къоялъ ХIамзатица

Ццидал цIураб гьаракьалъ

Дида хадур рахъаян

Халкъалде ахIи бана".

 

БАВУДАСА ГУРЕБ БУГЪИЛ ХIАЛ ЛЪАЛЕБ (333 гьум.). Поэтас гьаб кечI цIалана дол къояздаго республикаялъул радиоялдасан гьабураб "ГIатI ххунел гьабахъе гьанир риччанте!" – ян цIар лъураб жиндирго кIалъаялъулъ.

КИНАВГО ЧИ ТIАДЕЛЪУН ТIАРАМАГЪАЛЪИ ГЬАБЕ (334 гьум.). ТIаде щвараб 1942 соналъул байбихьуда поэтас радиоялдасан халкъалдехун гьабураб хитIаб.

ГИТЛЕРИЛ МАРГЬАБИ (337 гьум.). Жидерго рагъул планал рагIалде рахъинчIелщинахье гитлерил пропагандаялъ гIайиб гIунтIизабулаан лъагIалил жиб-жиб заманаялде – хасалиде, рииялде, ихдаде. ХIамзатица щибаб нухалъ гьел "маргьаби" сатирияб нухалдалъун къватIир чIвазарурал кучIдул хъвалаан. Гьезул цояб ккола гьаб сатираги.

ФРОНТАЛДАСАН ЙОКЬУЛЕЛДЕ (339 гьум.). Рагъ ккелалдегоги рагъул заманалдаги рагъухъанасдаги гьесул абуралдаги гьоркьоб берцинаб хурхеналъул тема поэтас гIемерисеб рагьулаан гьез цоцазде хъвалел гьуинал кагътазул формаялда. Гьединазда гьоркьосан цояблъун ккола гьаб кечIги.

ХЪАМАЛЧАГIИ (340 гьум.). Рагъдеги инчIого, тылалда тIекъал ва мекъал нухаздалъун гьарзаяб бетIербахъи гьабулел рукIарал нахьегIанал цIогьал къватIир чIвазарун хъвараб ХIамзатил сатира. "Хъабчил гIарадаби гьарулел къоял" – нахъе яризарулеб заман абулеб магIнаялда. Сапаралъ унеб мехалъ некIо хъабарча гуризеги гурун гIарададул хIара гIадин гъежда лъолеб букIун буго.

УЧИТЕЛЬЛЪИЯЛДАСА ВАС МИЛИЦАЛЪИЯЛДЕ АХIИ (341 гьум.). Гьаб сатираялъе сабаблъун ккола Хунзахъ цо пуланав учитель инсуца хIалалъ вачун, хайир бугеб бакIиланги абун, милиционерлъун хIалтIизе тIами. Поэтас къватIиб чIвазабулеб буго милициялъул хIакъалъулъ цо-цо магIаруласул пикру. Гьениве вас лъугьинавиялдалъун гьесул бугеб хъубаб мурадги.

КЪИСАСАЛДЕ (342 гьум.). Ццидаца ракI унтарав ХIамзатица, гитлерилал рачIани Кавказалда гьез гьабизе бугеб пасалъиги цебе чIун, халкъалде гьабураб хитIаб ккола гьаб. "Дица къисасалде ахIула" абураб цIаралда гъоркь машгьураб халкъияв поэтасул гьаб хитIаб щвана доб мехалъ Дагъистаналъул щибаб росулъе, щивав магIаруласул рокъобе.

ГЬАЛМАГЪ ГIАЛИЕВАСЕ ЖАВАБ (350 гьум.). КечIалъе сабаблъун ккараб кагъат ХIамзатихъе битIун бачIана МочIохъ росулъа гьалмагъас. Милициялъул райотделениялъул начальникасул заместитель, живго БакьайчIиса ГIалиевасе мачIхъадерил жамагIаталъул жавабалъул формаялда хъвараб гьаб кагъат, гIадамаз цоцазухъе кьун копое цIалулаан. "Сабаб-гьайкар хъвай, хъатинив валагьи, логоде халгьаби, нужум тIахьал цIали, щакал цIарал рухIи, шайтIабигун рекъарал гIадамазда цIехей, палихъабазул чIинхал рехи, ханида хIуччал хъвай, женазда гьикъи, тIабакI сверизаби, сирурабаналъул гIалимзабахъе ин" – гьел ккола жидер кумекалдалъун балъголъи тIатине кIолебилан жагьилал магIарулал божулел рукIарал кьучI гьечIел жал. ЧачамухIамад – щайтIабалъ рекъаравилан гIадамаз жинде божи гьабулев вукIарав Хунзахъ районалъул ГохIаколоб росулъа чиясул цIар. ГIурус-ГIалибег – гIумруялъ габанидал даран-базаралде машгъулав, цогидаб жоялъул ургъел гьечIев МочIохъа ГIалибег абулев чиясул тIокIцIар.

КАМАЛУДИНИДЕ (352 гьум.). Хунзахъ районалъул Хьини росулъа НурмухIамадов Камалудин вукIана Граждан рагъазулъги КIудияб ВатIанияб рагъулъги Совет хIукумат цIунун бахIарчилъиялда вагъарав, гIумруго рагъулаб ишалъе кьурав машгьурав патриот. Дагъистаналъул рекIаразул эскадроналъул командир Хъара Хъараевасул заместителасул ишалда гьес нахъа тана Моздокалдаса бахъараб Германиялде щвезегIан рагъул нух. ГIемерал шапакъатаз берцин гьабуна гьесул керен. Камалудиница гIемер рачIунаан ХIамзатихъе гIолохъабазул бахIарчилъиялъул бицарал кагътал.

"ДУЕГО БОКЬУХЪЕ КЬАЛДЕ ККУН ВУГИН..." (355 гьум.). Хунзахь районалъул Гиничукь росулъа жиндиего бокьун ВатIанияб рагъде арав МухIамадов Абубакар вукIана кидаго аскариял ишазда хурхараб хъулухъалда хIалтIарав, яргъиде ругьунав, гIужилав чанахъан. Рагъдаса гьес ХIамзатихъе даим кагътал рачIунаан, жиндиргоги гьалмагъзабазулги гьунаразул бицун, фашистазда бахъараб ццин ва ВатIаналдехун бугеб рокьи загьир гьабун. Гьесде ХIамзатицаги хъвалаан кагътал. Гьеб хъвай-хъвагIаялъул хIакъалъулъ чанцIулго республикаялъул газетаздаги бицун букIана. Гьаб кечI ккола поэтас Абубакариде ритIарал кагътазул цояб. Абубакар рагъдаса вуссана шапакъатазул керенги цIун ва дагьалго соназдасан автомобилалъул авариялде ккун хвана. "Щиб релъидай дуца дие гьабила.." – Абубакар вукIана кутакалда велъанхъизе бокьулев чи. "Килщал къунцIиледухъ къан кквезе тела..." – ишара гьабулеб буго гьев хъваш-маш гьабулелъул цIакъ квер къан бачунев чи вукIиналде.

ТУШМАНАС КАВУ РАГЬИДАЛ, КАВКАЗАЛДЕ БУГЕБ АХIИ (356 гьум.). 1942 соналъул апрелалда фашистиял аскаразда Северияб Кавказалде гали босизе кIведал, ХIамзатица гьаб кечI цIалана тушманасде данде чIарал Северияб Кавказалъулги ва Дагъистаналъулги митингазда, хадуб гьаб бахъун букIана газетазда.

"ИСАНА ПЕЧАЛЪУЛ ХИНЛЪИГО ГЬЕЧIО..." (357 гьум.). 1942 соналъул хасало жиндирго росулъ вукIарав ХIамзатица ВКП(б)ялъул райкомалъул тIоцевесев секретарь ГIабдулатIипов МухIамадил цIаралда бакизе цIулал рахъалъ кумак гьарун кочIодалъун хъвараб кагъат. "Дур бегIераб къалмил къуваталъ гIадин..." – ХIамзатил тIадехун рехсараб гьари тIубазабидал, ГIабдулатIиповасе баркала кьун хъварал рагIаби. "Последний час" – "Ахирияб сагIат" – гьадинаб цIар букIана доб мехалъ радиоялъ кьолел фронталъул ва тылалъул бищунго цIиял харбазда. Гьезда гьоркьор гIемер кьолаан ХIамзатил цIиял кучIдулги.

ХIАЛТIУЛ ФРОНТАЛДА ГЪАФУРОВ (359 гьум.). ХIамзатил божарав гьалмагъ, лаказул машгьурав хъвадарухъан, Дагъистаналъул халкъияв поэт АбутIалиб Гъафуровасе (1882–1975) тылалда захIматалъул фронталда жигарчилъиялда хIалтIаралъухъ Совет ХIукуматалъ ЗахIматалъул БагIараб байрахъ орден кьедал, гьеб баркун хъвараб назму. "Полощадкаялде дунги унаан..." – ХIамзатил билълъараб гIадат букIана жиндир рукъалда аскIоб бугеб шагьаралъул аслияб, хадубккун Ленинил цIар жинда лъураб майданалде тира-сверизе вахъунеб. "Тревогаялъул сигналал" – рагъул заманалда тушманасул самолетал тIаде гIагарлъулеб мехалъ, шагьаралъул заводазул гудоказ цIодорлъи гьабеян сигналал кьун халкъалде ахIи балаан. "Кепкал кьун ругьунав чи вугелъулдай..." – живго поэт даим жуликаз хIулулев чи вугелъул, гьелде гьабулеб ишара. ХIамзатилги АбутIалибилги гара-чIвариялъулъ хIалтIизабун буго магIарул мацI гъумекдерица (тумаз) сверизабун бицунеб къагIида.

РАГЪДА РОС ЧIВАРАЙ МАГIАРУЛАЛЪУЛ МАГIУ (365 гьум.). Цоцада тIей гьечIого рухьарал рукIиналдалъун гьаб бетIералда гьоркь лъолел руго гьанжелъагIан кIиго батIияб кечIлъун рахъулел рукIарал асарал: "Зайбатил магIу" ва "Зайбатидехун магIихъаналъ". ХIамзатица гьал ургъун рукIана пуланаб пьесаялда гьоркьор пайда босизелъун ялъуни сценаялдасан бихьизабизелъун, – гьелъие нугIлъи гьабула кочIода гъоркь поэтас гьарурал ишарабаз: "Зайбат Кусумица къвала-къваладеги ян ячун уна. Пардавги къала." Цоги бакIалдаги авторас малъулеб буго гьаб кечI ахIизе кколеб куц: "МагIил бакъаналда. Цо рагIи кIицIул тIатIала абун, чIамучI гьабичIого. ГIадамазул ракIазе асар гьабулеб хIалалъ ахIизе ккола магIу".

НИЛЪЕР ВАС (368 гьум.). Дон гIоралъул расалъиялда, ичIнусиялда къого чи фашистазулги чIван, бахIарчилъиялда хварав анцIила ичIго сон барав пулеметчи Совет Союзалъул БахIарчи Ханпаша Нурадиловасде гьабураб кечI.

"ПРОЛЕТАРАЗУЛ КЪО БАЧIУН БУГИН..." (369 гьум.). 1943 соналъул маялъул байрам баркараб кечI. "ХIамзатил доб рагIухъ тIаме гьанже гIин" – ракIалдещвезабулеб буго рагъ байбихьараб мехалъ хъвараб "Бавудаса гуреб бугъил хIал лъалеб" абураб жиндирго кечI.

ДАГЪИСТАНАЛЪУЛ ГЕРОЯЛ (370 гьум.). КечI хъвараб буго тIоцебесеб маялъул байрамалде. КочIолъ рехсолел руго доб мехалде Дагъистаналъул халкъазда гьоркьоса рахъарал машгьурал бахIарзал – букъун хьвадулеб гамил капитан МухIамад ХIажиев, летчик Валентин Эмиров, пулеметчи Ханпаша Нурадилов, гIужихъан СагIаду ГIалиев.

КУРОРТАЛЪУЛ ЦIИЯБ ГЬУМЕР (371 гьум.). Талгиялда рагъулаб госпиталалде щун хIайранлъарав поэтас хъварал рагIаби.

ГЬИТIИНАЙ ПАТIИДЕ (372 гьум.). Гьале ХIамзатица кечIалъе кьураб баян: "ПатIи гьайилалде гьелъул эмен МухIамад армиялде ун дагьал моцIал ран рукIана. Щибаб моцIидасан гIадин МухIамадица жив аваданго вугилан кагъат бачIунеб букIана ва кинабго кагътида жаниб ясалдеги салам хъвалаан. МухIамадил ахираб кагъат Балашов абулеб шагьаралъул госпиталалдаса бачIана. Гьениве хадув арав эмен тIаде щвелалде МухIамад хун ватана. Нахъвуссун МахIачхъалаялде щведал ХIамзатица жиндирго васасул ясалде гьал рагIаби хъвана". Гьелде тIаде жубазе бегьула Балашовалде ХIамзатгун цадахъ гьесул вас Расулги ун вукIин. Гьеб букIана 1943 соналъул август.

ЧАХЪУ БУГО КIАЛЪАЛЕБ (374 гъум.). 1944 соналъул 17 февралалда МахIачхъалаялда Дагъистаналъул церетIурал гIи-боцIухъабазул данделъиялда кIалъазе вахъарав ХIамзатица гьитIинабго цеберагIиялдаса хадуб цIалараб кечI. Нахъисеб къоялъго "Чахъу буго кIалъалеб хъурмида" абураб бетIерги лъун, гьаб республикаялъул газеталдаги бахъун букIана.

ХЪИЗАНАЛЪУЛ ГIАРЗА (376 гьум.). Хъавадарухъанлъиялъул 50 соналъул юбилей тIобитIулаго, Дагъистаналъул ХIукуматалъ гIуцIараб банкет-сухIматалда поэтас цIалараб кополаб кечI. "Дица материал батичIебани...", "Тарелкаби дица гъуричIелани..." – ракIалдещвезабулеб буго Талгиялда хъизаналъул культура" абураб жиндирго кечI.

КIОЧОНГЕ! (377 гьум.). 1944 соналъул апрелалда Дагъистаналъул Верховный Советалъул VI абилеб сессиялда поэтас цIалараб вагIза.

САЛЮТ (381 гьум.). Гитлерил аскаразда тIад бергьенлъи босанщинахъе ВатIаналъул тахшагьаралда дол соназда гьабулеб салют бихьун гьелъул асаралда гъоркь хъварал рагIаби.

КАЧАЛОВ МУХIАМАД (383 гьум.). Гьаб сапаралъ Москвалда ХIамзатил лъикIаб лъай-хъвай ккола жиндир бахIарчильи совинформбюроялъ рехсарав полкалъул лебалав командир, Хунзахь Совет хIукуматалъе гIоло жигарчилъиялда къеркьарав поэтасул гьалмагъ Качалов Байсунгъурил вас МухIамадилгун. Гьесде гьабураб буго гьаб кечIги. "Мелитополалъул къватIазда гьикъе" – "Правдаялда" хъван букIана Мелитополь абулеб шагьар тушманасдаса эркен гьабизе тIоцебе гьенибе жанибе кIанцIараб батальон Качаловасул командирлъиялда гъоркь букIанилан.

ГАЛИНА (385 гьум.). Москваялда ХIамзат рещтIун вукIана Дагъистаналдехун гIемерал соназ хурхен цIунарав хъвадарухъан, цевегосев божарав гьалмагъ Роман Фатуевасда гьоболлъухъ. Гьесул хъизан Галинадехун жиндирго бербалагьи загьир гьабун абурал гьал рагIабаз цебе чIезабула гIурус чIужугIаданалъул берцинаб тIабигIат-гIамал. ХIамзатилги Фатуевазулги цоцаздехун гIемераб хъвай-хъвагIай букIунаан. Поэтасулги Фатуевазулги гьоркьоблъиялъе мисаллъун рехсезе бегьула 1947 соналъул марталда бачIараб гьезул кагътил нахъисеб рахъалда ХIамзатица хъван тарал рагIаби:

 

"Романги Галинаги –

Гагуги Мадинаги,

Цоцаздехун гьуинал,

ГьоцIоги нахги гIадал.

Нужеде кагъат хъвазе

КигIан бокьун букIараб,

Гьоркьоб щиб-щибниги ккун,

ЩвечIин, гIайиб гьабуге".

 

"Дуда рештIарав гьобол моцI бачIого унаро..." – Гьаб сапаралда ХIамзатица Фатуевазул рокъоб моцIгIанасеб заман бан букIун буго.

ЭБЕЛАЛЪУЛ ХЪАТИР ККУРАВ ВАС (388 гьум.). Эбел-инсул хIурмат-адаб тарал цо-цо гIоркьилазда ракIбакъварав поэтас гьезие насихIаталъе хъварал сатириял рагIаби. МухIума – пуланав гIолохъанасул цIар.

ГЬОРКЬОБ МАЦI (390 гьум.). Гьаб махсараги поэтас Москвалда гьабураб буго. Путерброт – доб мехалда МахIачхъалаялда жавабиял ишазда хIалтIулев вукIарав гьалмагъ, журналист. Шура – гьесул чIужуялъул цIар, гьайги ХIамзат Москвалда вугеб мехалъ гьений йикIун йиго.

КУРОРТАЛДА (394 гьум.). 1944 соналъул сентябралда Талгиялъул курорталда вугеб мехалъ хъварал рагIаби. Хуршилов – курорталда вукIарав, живго цIакъ щокъав, ХIамзатил божарав гьалмагъ, хъвадарухъан МухIамад Хуршилов; ХIажи –ХIасанов ХIажи.

ЦО МАГIАРУЛ ЯСАЛЪ ГIИЯХЪАНАСДЕ ВА ГIИЯХЪАНАСУЛ ЖАВАБ (395 гьум.). Гьаб цIаралда гъоркь гьанир рахъулел руго цебеккун кIиго батIияб кечIлъун риччалел рукIарал асарал: "Цо мугIрул ясалъ гIияхъанасде" ва "ГIияхъанасул жаваб". Гьелъул тIоцебесеб хъван букIана 1944 соналъул ахиралда, кIиабилебин абуни цо-цо гьалмагъзабазул хасго гIухьбузул мурад тIубазабун, гьабун буго 1945 соналъул байбихьиялда. Авторас хадурккун гьал кучIдуздаса пайда босана "Вехьасул къиса" абулеб поэмаялда тIад хIалтIулаго.

ЦIИЯБ СОН (398 гьум.). ТIаде щолеб 1945 соналда хъвараб рахьиялъул кечI. "1945 соналъул 3 январалда радиоялдасан цIалана дица гьаб кечI" абун хъван буго гьалда тIад поэтас.

КРЫМАЛДА ДАНДЕЛЪИ (400 гьум.). Гьаб кечI бухьараб буго 1945 соналъул январалда Крымалда букIараб лъабго кIудиял пачалихъазул бутIрузул И. В. Сталинил, К. Рузвельтил ва У. Черчиллил данделъиялда. Къиралзаби абураб сипат гьаниб хIалтIизабун буго пачалихьазул хIакимзаби, бутIрул абураб магIнаялда.

            НИЖЕР РОКЪОБ ГАЗ (401 гьум.). Поэтасул рокъобе бакизе газ бачараб мехалъ абурал баркалаялъул рагIаби. "Техниказул берзукьа вортарав мискин..." – жиндир рукъалъул милат гьабуларел домуправлениялъул хIалтIухъабазде гьабулеб ишара. Мадугьал Шамхалов – доб мехалда ДАССРалъул Хинлъиялъул промышленносталъул управлениялъул начальниклъун вукIана ХIамзатил мадугьал Ш. М. Шамхалов.

ЦО ГЬАЛМАГЪАСУЛ СУАЛАЗЕ СОВЕТАЛЪУЛ ПРЕДСЕДАТЕЛАСУЛ ЖАВАБАЛ (403 гьум.). 1945 соналъул январалда МахIачхъалаялда республикаялъул росабазул советазул председательзабазул данделъиялда поэтас цIалараб кечI.

СУРАРАБ КЪЕЙ  (405 гьум.). КIудияб ватIанияб рагъда бергьенлъиялдаса хIалхьун хъварал рагIаби.

НИЛЪЕР БЕРГЬЕНЛЪИ (406 гьум.). Советияб халкъалъ фашизмалда тIад босараб кIудияб бергьенлъиялдаса бугеб рохел ва чIухIи загьир гьабун хъвараб кечI. "Дун жугьутI вугилан немцав ахIдараб..." – Совет аскаралъ жугьутI халкъалдехун гьабулеб рахIмуяб бербалгьиялдасан дунялалдасаго жугьутIал тIагIинаризе лъугьарал фашистаз босулеб букIараб пайда къватIиб чIвазабун гьабураб сипат.

ШАМИЛ (411 гьум.). 1945 соналъул ахиралда лъарагIазул театралъ бихьизабуна Шамилил вас Жамалудинил хIакъалъулъ М. Хуршиловас хъвараб "Аманат" абураб пьеса. Гьелда тIасан "Дагестанская правда" газеталда бахъараб пуланаб рецензиялда XIX гIасруялда Дагъистаналъул магIарулаз пачаясул колониалияб хIалалде данде гьабураб къеркьей мекъаблъун ва тIекъаблъун бихьизабидал, ракIбакъварав поэтас хъван буго гьаб кечI.

ЦО ХIАКИМГИ ХIАЛТIУХЪАНГИ (420 гьум.). Ришват кьолевги босулевги  кIиявго хиянатчиясул ккараб хIасил рехсон хъвараб гьаб кечIалъе мисалал поэтас гIумруялдаса росарал рукIана.

КЪАДАРАБ ГIАМАЛ (421 гьум.). Гьаб ккола Фултоналда гьабураб Черчиллил питнадулаб кIалъаялъул хъубал мурадал тIатинарун хъвараб кечI.

"ЦО-ЦО ЧИ ВУКIУНА ХАЛКЪАЛДА ЖАНИВ..." (423 гьум.). Поэтасул цо лъалев чияс чIужу йиччан тараб мехалъ абурал рагIаби. Авторас гьаб кечI бачун буго "КIодоласул ригьин" абураб цо акталъул пьесаялде гьоркьобеги.

"ДУР ЛУГБАЛ ЦIОРОНАГIАН..." (424 гьум.). Цо-цояз рикIкIуна ХIамзатица гьал рагIаби 1943 соналда рагъда хварав жиндирго вас МухIамад ракIалдещун хъварал ругилан. Гьелъул мухIканаб жо гьечIо.

"ДИДА ГЬАБ ДУНЯЛАЛДА" (426 гьум.). ГIагарлъи-божилъиялда жаниб хвел гIемерлъарав поэтас жиндирго къваридаб ракI чучиялъе хъварал рагIаби.

ТУШМАН ГЬЕЧIЕБ РАГЪ (430 гьум.). МахIачхъалаялда В. И. Пискунов абулев гьалмагъасул цохIого цо вукIарав гIолохъанчи гIурав, институт лъугIулев вас таманча речIчIун живго жиндасанго хвараб мехалъ гьабураб гьаб кечI бахъун букIана "Гьагаб хвел" абураб бетIералда гъоркь. Гьаниб лъолеб буго живго авторас гьалда лъун букIараб цIар.

ХЕРЛЪИ-БАХIАРЛЪИ (433 гьум.). Жиндирго херлъиялъул гIаламатал рикIкIарал, гьелда тIасан поэтас абурал рагIаби.

"УРГЪАЛИЛ КОР БАРАБ КАРАНЗУЛ УНТИ..." (435 гьум.). ХIамзатица гьаб кечI хъван буго "Хварав адибасде" абун цIарги лъун. Балагьараб мехалъ, гьал рукIине ккола гIолохъанав вас хварав пуланав инсул рахъалдасан поэтас абурал рагIаби. Щив гьевали лъазе кIвечIо.

ИСБАГЬИЕ ГIАКЪЛУ (437 гьум.). ЦIияб цIалул соналда тIоцеве школалде цIализе унев жиндирго ясалъул вас Исбагьие ХIамзатица кьолеб махсарадул дарс. Хъала – Хунзахъ-хъала абулеб бакI; ЦIада росдал лъималги гьенире унаан школалде. ДахIадада – кIудадаян абураб магIнаялъул гIисин лъималаз хIалтIизабулеб рагIи,  поэтас гьеб жиндего гIунтIизабун буго. ЧIегIерав – Исбагьил гIелбащадав  гьалмагъ МухIамадил тIокIцIар. МахIач – гьезулго гIелбащад.

ДИР ХIУРМАТ (438 гьум.). 1947 соналъул октябралда республикаялда тIобитIана ХIамзатил гIумруялъул 70 сон тIубаялъул юбилей. Гьелда бан, советияб литература цебетIезабиялъе бахъараб хIаракаталъул къимат гьабун, СССРалъул Верховный Советалъул Президиумалъул указалда рекъон ХIамзатие кьуна кIиабилебги Ленинил орден. Гьел хIурматазул хIакъалъулъ махсарадего хъварал гьал рагIаби поэтас цIалана М. Горькил цIаралда бугеб театралда букIараб юбилеялъул сордоялдаса хадуб жиндирго рокъоре гьалбалги ахIун гIуцIараб аваданаб сухIматалда. 12 октябралъул тарих тIад бугеб календаралъул тIамачалда поэтас гьабун буго гьадинаб ишара:

 

"Жакъа Москваялъул писательзабаз

Гьоболлъи гьабуна нижер бакIалда.

Мещанин абулев академикас

ДандчIвайги гьабуна гьениб нижеда".

 

Москвалъул хъвадарухъабазул делегациялъул бетIерлъиялда вукIана С. Бородин. Поэтасул юбилей баркарав академик Иван Иванович Мещаниновас доб мехалда бетIерлъи гьабулеб букIана СССРалъул ГIелмабазул академиялъул Дагъистаналъул базаялъе.

ЛЪАБКЪОЯЛДА АНЦIГО СОН ТIУБАЙ БАРКАРАЗЕ – БАРКАЛА (439 гьум.). "Гьарула дир гьаб гьитIинаб баркала газеталда лъеян" абун ахиралда хъван ХIамзатица гьаб кечI битIун буго "МагIарул большевик" газеталъул редакциялде.

ДАГЪИСТАН (440 гьум.). Советияб Автономия кьураб къоялде Дагъистан баркун хъвараб кечI.

ЦIАЛДОХЪАН (444 гъум.). ГIисинал цIалдохъабазде хитIаб гьабун хъварал гьал насихIатал ХIамзатица цIалана, цIияб соналда Дагъистаналъул радиоялдасан кьолеб тIоцебесеб пионеразул передачаялда кIалъалаго.

БАСРИЯБ СОНАЛДЕ (446 гьум.). ЦIияб соналде данде чIвалалде басриялъулгун къолъикI гьабун хъварал рагIаби. Поэтас гьал цIалана Дагъистаналъул радиоялдасан.

АНСАДЕРИЛ ГIАНСА (450 гьум.). Жиндир гIумруялъул 70 сон тIубаялъул юбилей кIодо гьабулел къояз Унсоколо росдал махщалилаз сайигъаталъе бачIараб гIансидаса вохарав поэтас хъван ансадерие ритIарал реццалъулги баркалаялъулги рагIаби. Гьеб гIанса гьабсагIат МахIачхъалаялда Дагъистаналъул музеялда буго.

ЧIУХIАРАЛ ГЬАЛБАЛ (458 гьум.). Херлъиялъул ва унтиялъул гIузраби гIемерлъидал гьездасан поэтасул гIарзал.

ДИР САБРУ (463 гьум.). МахIачхъалаялда базаралда Лаваша районалъул Кутиша росулъа пуланав чияс, лъикIаб ролъ бугилан абун, цо хвараб ханжуги бичун, жив гуккараб мехалъ ХIамзатица хъварал рагIаби. "Кваранаб квер гьечIев..." – кутишесев инвалид вукIун вуго.

САХЪАДЕРИЛ КОР (467 гьум.). Хунзахь районалъул Сивухь росулъ хъумрхъалъ вукIаго, жинда гьениб цIулаца бараб кор бихьанилан ва гьеб цIадуца бухIиги лъалилан МахIачхъалаялде вачIарав АтахI абун халкъалда гьоркьов машгьурав МухIамадов МухIамадица бициндал, ХIамзатица хъван ритIарал рагIаби. Сахъадерица АтахIида гьарун букIун буго гIадамазда лъазе тогеян, асги ХIамзатида абун букIун буго, жинца бицараблъи лъани, гьез жив чIвазе вугилан. "ГIиял гьве, бацIилан ккун, цIигьулдерица чIвана..." – "БацI" абураб ХIамзатил кечIалде ишара. "ЧIалу, хIеккинеги лъун, гIехьелдерица цIана..." – ГIадамазда жаниб бицен буго ригь балаго халалъухъе лъезе гIечIеб чIалу гIехьелдерица, хIеккинеги гьабун, цIан хадуб, гIеблъухъеги лъун "гIезабурабилан".

ХЪАХIАБРОСУЛЪА МАХМУД (470 гьум.). МагIарул цIар арав гIашикъ МахIмуд хваралдаса (1919) лъеберго сон тIубаялде къачIадулаго, 1948 соналъул декабралда хъварал кочIол рагIаби. ХIамзатил архивалда ратана кечI бахъулаго гьоркьор тарал, амма гъваридаб магIнаялъул мухъал. Масала, тIарамагъадисеб кIиго куплеталда тIадехун рукIун руго гьал рагIаби:

 

"Дур кIалдир ккезегIан мунагь ккаразе

БацIцIадаб къадар щун къаникь щапи лъикI.

Къалмил мацIалъ дуца цо гIуж лъезегIан

ГIажалалъ унтила талихI бугев чи".

 

Авторас тIоцебе жиндирго кечI лъугIизабун букIун буго гьал рагIабаздалъун:

 

"Борхатаб къоно чIвай Къайсил хабада,

Хазина бахчараб бахча бихьизе.

Лочной телефон лъе Муил хабаде

Анищазул цIурал курмул чучизе".

 

"Бекьдерил мина" – МахIмудил рокьи ккарай Бекьилъа Муил минаялде ишара. "Россиялдейилан сапарги бухьун" – Россиялде анилан хабарги биччан, балъго рокъовги чIун, гуккана гIадамал МахIмудицаян бицен буго халкъалда жаниб. Анкьабилеб куплеталда ракIалдещвезабулеб буго "Борхатаб магIарда кIиго гIищкъул тIегь" абун байбихьулеб поэтасул машгьураб кечI. Къайис – цIакъго некIсияв гIарабиязул цIар арав гIащикъ Къайисида релълъинавулев вуго поэтас МахIмуд. АнцIабилеб куплеталдаги ракIалдещвезарулел руго "рокьул кьоялъулги" "гIищкъул рукъалъулги" бицарал МахIмудил машгьурал мухъал.

БАРКАЛА, ПУШКИН (473 гьум.). А. С. Пушкин гьавун 150 сон тIубаялда бан, гьесул лъикIалан назмаби магIарул мацIалде руссинарулаго, гьезул асаралда гъоркь поэтас хъварал рагIаби. КочIолъ рехсолел руго Пушкинил кучIдузул тематикаялде ва магIнаялде ишара гьабурал бакIал: "гIазул нухалги", "хасалил радал гIужги", "гучал гьуралги", "ралъдал хъуялги", "рецц ва мухь къваригIунареб хъулухъги". Лайлаги Къайисги – гIарабиязул некIсиял биценазулъ рехсолел, кутакалда цоцазухъ гIищкъу бергьарал гIолилал.

ХУНЗАХЪ ЭЛЕКТРОСТАНЦИЯ (474 гьум.). Хунзахъ росдада гъоркьехун "ГIакару" абулеб мегIер тIаде балагьараб "ЦIолокь" абулеб кIкIалахъ электростанцияги бан, гьелъ канлъи кьедал хъварал рагIаби. ГIадамазе канлъи кьей гуребги, токалъ хIалтIизе лъугьун рукIана молотилкаби, гьабал ва ц. Авторасул архивалда ратана басмаялда рахъулаго гъоркь тарал, Хундерил тIалъиялъул росабазул гIадамаздехун руссарал мухъал:

 

"БекьечI, цIигьул ва гинчал,

Босе нужерго рохел,

Хуча-МухIуй "ворчIами"

ТIокIаб кьезе ккеларо.

Колхозалъул къоги хун,

Хунзахье-нахъе рортун,

 

Нартида хадур хьвадун

Хьиталги рагьиларо".

 

Хуча-МухIу – Хунзахъ нартил тукада хIалтIулев вукIарав халкъалдаго машгьурав вичарухъанасул цIар. Доб мехалъ нартги къанагIатаб жо букIун буго.

ПУШКИНИДЕ (477 гьум.). ТIолго дунялалъго кIодо гьабуна А. С. Пушкин гьавуралдаса 150 сон тIубай. Дагъистаналда юбилеялъул комитеталъул членлъун вукIарав ХIамзатица жигараб гIахьаллъи гьабуна гьеб рохалида гьоркьоб. Гьес магIарул мацIалде буссинабуна А. С. Пушкинил "Руслан ва Людмила" абураб поэма ва гIемерал цогидалги кучIдул ва гьел, хасал тIахьал гьарун, къватIиреги риччана. Пушкинил асаралда гъоркь ХIамзатица хъвана чанго кечI. Юбилей баркун гьабураб гьаб кечI 1949 соналъул июналда, гIурус мацIалде буссинабун, централиял газетазда ва журналазда бахъун букIана.

"ЖАКЪА МОСКВАЯЛДА ЦIАД БАЛЕБ БУГИН..." (481 гьум.). Москваялде ТIолгосоюзалъул ракълил конференциялде арав поэтас жиндирго гьитIинаб росдалги ВатIаналъул кIудияб тахшагьаралъулги цолъи бихьун ва бичIчIун хъварал рагIаби.

КУРОРТАЛДАСА КАГЪАТ (482 гьум.). 1949 соналъул окябралда хъизангун ХIамзат вукIана Кисловодскиялда Орджоникидзел цIаралда бугеб санаториялда хIалхьуда. Гьениса рокъобе кочIодалъун хъвараб кагъатлъун рикIкIуна гьаб кечI. "КьилимегIер гIадаб курорт..." – поэтас Кисловодск шагьаралъул мугIрул релълъинарулел руго машгьураб КьилимегIералда. МухIамад – ХIамзатгун цадахъ гьеб санаториялда хIалхьуда вукIарав доб заманалда Дагъистаналъул Министрзабазул Советалъул председателасул заместитель Хунзахъа Арбулиев МухIамад.

"ДУН ОСЕТИЯЛЪУЛ АСЛИЯВ ГЬОБОЛ..." (484 гьум.). Северияб Осетиялъул Советияб автономиялъ 25 сон тIубаялъул юбилеялде Орджоникидзеялде арав поэтас хъварал рагIаби. КочIолъ ракIалдещвезарулел руго 1939 соналда Коста Хетагуровасул 80 сон тIубаялъул юбилеялде жив щварал къоял ва гьенир жинца рикIкIарал кочIол рагIабиги.

ПРЕМИЯ БАРКИДАЛ (488 гьум.). 1951 соналда тIаса рищарал асаразул тIехьалъе гIоло СССРалъул Пачалихъияб премия кьунилан бициндал ва гьеб кIудияб шапакъат баркидал, захIматго унтун бусада вугев ХIамзатица абурал рагIаби. Гьаб букIине ккола поэтасул тIарамагъадесеб кечI: халат бахъараб ва захIматаб унтиялдаса хадуб 1951 соналъул 11 июналда ЦIадаса ХIамзат нилъедаса ватIалъана.

Поиск

 


Произведения

 

1891–1917гг

1917–1934гг

1934–1941гг

1941-1945гг

1945-1951гг

ГIумруялъул дарсал

ГIадатазул жул

Баянал

РичIчIуларел рагIабазул магIна

Переводы

 

             
Селение Цада

© При использовании материалов сайта, ссылка на сайт www.tsadasa.ru обязательна                                 dagistan@mail.ru